نهايت آنكه براى برخى از مزاجها سودمند و براى بعضى از مزاجها زيانآور است و تصميم مترجم شارح بر آن بوده كه در بسيارى از مواضع آن شرح كلام آن دو تن را مردود و ناپسند قلمداد نمايد و من بعد از اين به نكتهء باارزشى برخوردم كه مترجم به خط خود دليلى براى نكوهيدگى تنباكو بر پشت همان ترجمه مرقوم داشته است كه شايسته مىدانم دليل او را در اينجا ايراد كنم .
وى گويد بديهى است روح جسم لطيفى است بخارى صاف و شفاف و اين جسم لطيف از بخار خون لطيف به وجود مىآيد و جسمهاى غليظ و كدر مخصوصا جسمهايى كه در آنها اندك تيرگى و حالت دود مانند وجود دارد بلاشك با جسم شفاف روح ، مخالف و متضادند .
شكى نيست توتون خود جسمى كثيف و خشك است و دودى كه از آن متصاعد مىگردد خالى از همان اجزاى خشك و كثيف نمىباشد بهطورىكه به خوبى مىتوان يبوست و كثافت آن را در نى قليان و امثال آن احساس كرد مخصوصا هرگاه يك روز يا دو روز منفذ آن بسته باشد و قابل كشيدن نباشد كه بايد آن را تنقيه يا فراشى كرد ، اكنون كه با بستن نى قليان استعمال كردن دود ايجاد مزاحمت خواهد كرد پس با مجارى خون و تنفس و رطوبات درونى كه منفذى به بيرون ندارد چه معاملهاى خواهد كرد و كسى كه اندك اطلاعى از فن طبابت داشته باشد خواهد فهميد استعمال دخانيات به مجارى تنفسى آسيب جبرانناپذيرى وارد خواهد كرد و هرگاه فردى اين ناراحتى را كموبيش در خود احساس كند بهتر آن است كه گرد استعمال دخانيات نگردد و نفعى را كه ممكن است از راه جلوگيرى از رطوبات بارده در خود بيابد ناچيز انگارد زيرا زيانى را كه براثر اضمحلال نيروها و قواى باطنى در خود ايجاد مىكند بيشتر از نفعى است كه در خود احساس مىكند .
گذشته از اين ممكن است رطوبات رقيقه از ميان برود و به جاى آن كثافتهايى كه براثر كشيدن دخانيات تحجر يافته است جايگزين آنها شود و براى خارج ساختن آنها راهى جز استفاده از داروهاى قوى از قبيل مسهلات قوى وجود نداشته باشد و بهطورىكه اطبا در كتابهاى خود گفتهاند استعمال اينگونه مسهلات ناراحتى زيادى را به همراه
رياض العلماء و حياض الفضلاء ( فارسي ) — صفحة 253
مساهمون: محمد باقر ساعدى
ص٢٥٣