فاضل ربانى ملا عبد اللّه سمنانى اطال اللّه بقائه و اوصله رضاه سماع كردم و آن را رسالهاى يافتم كه داراى مطالب مفيد و تحقيقات ارزندهاى است و تحقيقات و ايراداتى را كه در آن ذكر شده است پسنديده و استوار ديدم و از آنجا كه تحقيقات وى را دربارهء طبيعت اين دود مطابق با واقع يافتم - هرچند خود هيچگاه به كشيدن آن اقدام نكردهام - بر خود لازم ديدم تا مطالب ارزندهاى را كه در اين كتاب آمده و براى افرادى كه اين مواد را استعمال مىكنند مفيد است اضافه نمايم زيرا به تجربه دريافتهام كه استعمال تنباكو براى بعضى افراد سودمند و براى برخى ديگر زيانبخش است .
و آن الحاقيه اين است كه كسى كه اين گياه را استعمال مىكند از حدّ معمول زيادتر استعمال نكند و مانند بعضى كه در كشيدن آن افراط مىكنند از حد معمول تجاوز ننمايد بلكه مزاج و طبيعت خويش را در نظر بگيرد و رطوبت و برودت آن را مد نظر داشته باشد بهطورىكه اگر رطوبت و برودت مزاجش زياد شود بيشتر استعمال كند و اگر اين رطوبت كاهش يابد از استعمال آن بكاهد و به نظر من هرگاه بخواهد زياد استعمال كند در هرروزى سه بار استعمال نمايد و فاصله هربار تا بار ديگر چهار ساعت باشد و آنگاه كه بخواهد كم استعمال نمايد در هرروزى يكبار استعمال كند و خداست كه از حقيقت همهء منافع باخبر مىباشد .
و اضافه مىكند اين تحديدى را كه بيان كردم تخمينى بوده است و صاحبدردى كه مىداند همين تحديد موافق با حال و مزاج اوست هرگاه بيشتر از آنچه ما تحديد كرديم موافق با حال او باشد مىتواند مورد استفاده قرار بدهد .
يادآورى مىشود نزاع طبى بلكه نزاع شرعى در صورتى است كه كسى براى نخستين بار بخواهد به كشيدن قليان اقدام نمايد و يا هرگاه به كشيدن آن اقدام نموده هنوز اعتياد كامل براى او حاصل نشده است ليكن هرگاه به كشيدن آن اعتياد حاصل كرده باشد نمىتواند آن را ترك كند چرا كه بهطورىكه مشاهده مىشود ترك قليان موجب مىشود كه تا به كسانى كه آن را استعمال مىكنند آسيب شديدى وارد شود و حتى گاهى اين كار به بيماريهاى خطرناك يا صعب العلاج منجر مىشود و همين مسأله را مىتوان در مورد مواد ديگر از قبيل توتون و افيون و ترياك و برش و امثال آنها نيز در نظر گرفت و برفرضى
رياض العلماء و حياض الفضلاء ( فارسي ) — صفحة 258
مساهمون: محمد باقر ساعدى
ص٢٥٨