تمام مطالب آن دو كتاب و توجهى كه اكابر علما بدانها داشتهاند جلالت قدر مؤلفشان پيداست « 1 » .
گاهى پيشآمده است كراچكى در كنز الفوائد و مؤلف تأويل الآيات الباهرة فى العترة الطاهرة ، كتاب التفسير را به حسن بن ابى الحسن ديلمى منتسب داشتهاند و مؤلف تأويل الآيات پارهاى از اخبار را ويژه در اواخر كتابش از آن نقل كرده است . و ظاهر آن است كه ، مرادش حسن بن ابى الحسن مؤلف ارشاد القلوب است كه ما به شرح حالش پرداختهايم . و مؤيد اين موضوع آن است كه وى ، در كتاب ارشادش خودش را بدان نام و نسب ناميده است « 2 » .
از بعضى از مواضع مجلد دوم ارشاد استفاده مىشود كه ديلمى از كتاب الفين علامه نقل كرده است و اين موضوع دليل بر آن است كه ديلمى متأخر از علامه بوده است .
هامش
( 1 ) - الذريعة اوّل مىنويسد : كتاب ارشاد در دو مجلد تدوين شده ، مجلد اوّل آن در مواعظ است كه مكرر به طبع رسيده و مجلد دوم در فضائل امير المؤمنين عليه السّلام است . كه يكبار در ايران و بار ديگر در نجف اشرف به طبع رسيده و كتاب ارزندهاى است و سيد على خان مدنى كبير متوفى 1120 هجرى در تقريظ و تمجيد از آن كتاب گويد :اذا ضلت قلوب عن هدانها * فلم تدر العقاب من الثواب
فارشدها جزاك اللّه خيرا * بارشاد القلوب الى الصوابباز گويد :هذا كتاب فى معانيه حسن * للديلمى ابى محمّد الحسن
اشهى الى المضنى العليل من الشفاء * و الذ للعينين من غمض الوسن( 2 ) - باز در ذيل ارشاد القلوب الى الصواب المنجى من عمل به من اليم العقاب مىنويسد :
اين كتاب تأليف ابو محمّد حسن بن ابى الحسن بن محمّد ديلمى است كه معاصر با فخر المحققين بوده و ابن فهد هم در عدة الداعى از كتاب او نقل كرده تا آنجا كه مىنويسد : مؤلف ارشاد غير از حسن بن ابى الحسن ديلمى مفسر است كه كراچكى متوفى 449 در كنز الفوائد از آن نقل كرده است . بنابراين ، مؤلف اين كتاب كه هر دو را يك مؤلف دانسته ، درست نيست - م .