[ أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ ]
آيا وقت آن نرسيده تا كسانى كه ايمان آوردهاند دلهايشان به ياد خدا ترسان گردند .
وقتى حال منافقين و نور مؤمنين را ذكر كرد و از سوى ديگر نفاق ناشى از ايستادن در يك مرتبه و راضى شدن به وقوف در آن مرتبه است كندى حركت مؤمنين را به مقامات بالاتر گوشزد كرد به نحوى كه از ايستادن بر مراتب حاصله آنان را بر حذر نمود ، زيرا استفهام در اينجا براى توبيخ و انكار است .
در سورهى بقره بيان معنى خشوع و فرق بين آن و بين خضوع و تواضع در تفسير قول خداى تعالى :
وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ
گذشت .
مقصود از ذكر خدا ذكرى است كه از صاحب ذكر گرفته شود ، يا تذكّر خدا و تذكّر عظمت او است ، يا مقصود صاحب ذكر است و آن على عليه السّلام با بشريّت او است يا على عليه السّلام با مقام نورانيّتش صاحب ذكر است .
[ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ ]
و به آنچه از حقّ فرود آمده .
مقصود از حقّ آيات قرآن ، يا احكام رسالت ، يا قرآن ولايت على عليه السّلام يا واردات آفاقى يا انفسى است .
[ وَ لا يَكُونُوا ]
لفظ « يكونوا » به صورت غايب خوانده شده و آن نفى است و عطف بر « تخشع » يا نهى شده است و عطف بر « أ لم يأن » به اعتبار معنا ، گويى كه گفته باشد : نبايد مؤمنين بر مقام خود بايستند و توقّف كنند و نبايد چنين باشند .
و به صورت خطاب خوانده شده كه مىتواند نفى باشد و عطف بر