گفته شده : اين دود چيست ؟
پس فرمود : اين عذاب دردناك است و ممكن است اين جمله حال باشد بتقدير قول از جانب خدا يا از جانب ملايكه ، يا از جانب مردم .
بدان كه هنگام احتضار دودى بين آسمان و زمين از باطن ديده مىشود .
و روى همين جهت است كه وارد شده : دود از علامت قيامت است ، چه روايت شده كه اوّلين علامت روز قيامت دود ، نزول عيسى عليه السّلام و آتشى است كه از قعر عدن ابين خارج مىشود و مردم را به سوى محشر سوق مىدهد .
گفته شد : آن دود چيست ؟ پس رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله اين آيه را تلاوت نمود و فرمود : اين دود بين مشرق و مغرب را پر مىكند و چهل شبانه روز درنگ مىكند .
امّا مؤمن پس اين دود به او طورى مىرسد كه گويى زكام شده است ، ولى كافر مانند مست مىگردد كه دود از دهان و گوشهايش بيرون مىآيد .
برخى گفتهاند : وقتى قوم رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله او را تكذيب كرد نه بر قومش نفرين كرد و در نتيجهى نفرين ، زمين خشك شد .
و مقصود از
يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ
همان روز قحطى است ، چه شخص گرسنه در اثر ضعف بينايى بين خود و آسمان را به شكل دود ( تار ) مىبيند ، يا در سال قحطى هوا تاريك مىشود ، چون باران كم مىشود ، غبار ، گردوخاك فراوان مىگردد .
يا از باب اين كه عرب شرّ غالب را دود مىنامد و قحطى كه بر آنان آمده آنقدر شديد بود كه مردم سگهاى مرده و استخوانهاى آنها را