نمىشود مگر آنكه امامى قائم گردد ، امام ابو جعفر عليه السّلام اين آيه را خواند :
« وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ »
. . . تا آخر حديث . « 1 » و اخبار زيادى به اين مضمون با اختلاف در لفظ وارد شده است .
فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ ما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ
دفع اين توهّم است كه ابليس در تصرّفات خود استقلال دارد .
چنانچه ابليسها و ثنوىها توهّم نمودهاند ، يعنى تسلّط شيطان بر مردم جز با اذن و مسلّط كردن ما بر كسى كه مىخواهيم بر او مسلّط شود نيست و اين تسلّط دادن .
إِلَّا لِنَعْلَمَ
جز براى اين نيست كه علم ما ظاهر شود يا متعلّق علم ما آشكار گردد .
مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ
يا بدانيم در مقام معلوم چه كسى به آخرت ايمان مىآورد ، در حالى كه او از كسى كه نسبت به آخرت در شكّ است ، متمايز شود .
وَ رَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ
اين جمله دفع توهّمى است كه از قول خدا : « لنعلم » پيش مىآيد .
زيرا از اين جمله اينگونه برداشت مىشود كه براى خدا علم حاصل مىگردد و اين علم قبلا نبوده است .
كه خداى تعالى در رفع اين اتّهام مىفرمايد : پروردگار تو احتياجى به اين امتحان ندارد ، چه او هر چيزى را با جميع صفات و
هامش
( 1 ) كافى : ج 8 ، ص 344 ، ح 542 .