راه رفتن براى آنان آسان شود .
وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ
و ادا كردن مطلب به صورت شرط مستقبل دليل معناى اخير است ؛ يعنى اگر بخواهيم آنها را غرق خواهيم كرد ،
فَلا صَرِيخَ لَهُمْ
پس هيچ چارهاى ندارند كه از غرق و منع جلوگيرى كنند .
وَ لا هُمْ يُنْقَذُونَ
بعد از غرق هم نجات پيدا نخواهند كرد .
إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلى حِينٍ
استثناى منقطع است يعنى و ليكن آنها را غرق نمىكنيم به جهت رحمت ، يا لكن ما به آنها رحم مىكنيم درحالىكه رحمت از جانب ماست يا استثناى متّصل است از قول خدا :
« فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ يُنْقَذُونَ »
يا استثناى متّصل از « نغرقهم » يعنى مگر در آن حال با رحمتى كه از جانب ماست به آنان رحم مىكنيم .
وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ
از حوادث دنيا و عذاب آن يا از عقبههاى آخرت و عقوبات آن بترسيد .
وَ ما خَلْفَكُمْ
معناى آن با مقايسه با جمله قبلى دانسته مىشود .
از امام صادق عليه السّلام آمده است : يعنى بپرهيزيد از آنچه كه در جلوى شماست از گناهان ، آنچه كه در پشت سر شماست از عقوبت . « 1 »
لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
جواب شرط چنين است : « اعراض كردند و قبول ننمودند » جواب حذف شده به قرينه اين قول خداست :
وَ ما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ
چون بر اعراض تمرين و عادت كردهاند .
هامش
( 1 ) صافى : ج 4 ، ص 254 . مجمع البيان : ج 7 و 8 ، ص 427 .