عملته أيديهم » عطف بر « ثمره » است و ضمير به آنچه كه ذكر شده است بر مىگردد و مقصود از
« ما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ »
انواع آب ميوهها و ميوههايى است كه خشك مىكنند ، يا چيزهايى است كه از مطلق دانهها و ميوهها مىسازند ، يا لفظ « ما » نافيه و جمله حاليّه است .
أَ فَلا يَشْكُرُونَ
بايد شكر كنند و در آن نعمتها ملاحظه منعم كنند و منعم را با طلب امر و نهى و امثال آن دو تعظيم نمايند .
سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها
منزّه است خدايى كه همه اصناف مواليد را آفريد .
مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ
از چيزهايى كه در زمين مىرويد از انواع گياهان و درختان .
وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ
و آنچه از نفسهاى بشر مىرويد و مخلوقاتى كه آنها نمىدانند ، مانند اصناف معادن و حيواناتى كه نه آنها را ديدهاند و نه شنيدهاند .
وَ آيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ
از آيات خدا كه قدرت او را اثبات مىكند وجود شب است كه ما چون پرده روز را از آن برگيريم همه را تاريكى فرا گيرد .
لفظ « نسلخ » يعنى زائل مىكنيم ، از « سلخ الشّاة » يعنى پوست كندن گوسفند استعاره شده است .
فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ
از امام باقر عليه السّلام آمده است : يعنى وقتى محمّد صلّى اللّه عليه و آله قبض شد و ظلمت و تاريكى همه جا را فرا گرفت مردم فضل و برترى اهل بيت او را نديدند . « 1 »
هامش
( 1 ) صافى : ج 4 ، ص 253 . كافى : ج 8 ، ص 379 ، قسمتى از حديث 574 .