محمّد صلى اللّه عليه و آله است .
و همچنين نفوس بندگان معاد اوست .
پس صحيح است آيه تفسير شود بر اين كه كسى كه عمل به قرآن را بر تو واجب كرده تو را به مكّه باز مىگرداند ، صحيح است تفسير شود بر اين كه كسى كه تعيين كرده و مقام جمع را بر تو اثبات نموده تو را به آن مقام يا به دنيا يا به نفوس بندگان هنگام احتضار يا هنگام حسابشان برمىگرداند .
چنانچه در اخبار و اقوال به اين معانى اشاره شده است و از امام سجّاد عليه السّلام آمده است كه فرمود : نبىّ شما صلى اللّه عليه و آله و امير المؤمنين عليه السّلام به سوى شما باز مىگردند « 1 » .
قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى
بگو پروردگارم بهتر مىداند كه چه كسى هدايت پيش آورده است چيزى كه با آن به بهشت و نعمتهاى آن راه يافته مىشود ، يا كارهاى نيك و اعمال حسنه كه با آنها به خدا و قرب او راه يافته مىشود .
يا مقصود كسى است كه با وصف اهتداى به دين و راه يافتن به آن آمده است .
و اين آيه جواب ادّعايى است كه ذكر مىشد ، چه كفّار بيشتر اوقات محمّد صلى اللّه عليه و آله را به گمراهى نسبت مىدادند ، يا جواب سؤالى است كه از قول خدا :
مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها
. . . تا آخر ناشى شده است ، گويا كه گفته شده : چه كسى كار نيك مىكند ؟ و چه
هامش
( 1 ) . الصّافى ج 4 ص 107 و تفسير القمّى ج 2 ص 147 .