فجّ يا هر طريق يا طريق منفرج در كوه ، كوه مرتفع و برج كبوتر كه براى آنكه در آن مأوى گزيند ساختهاند .
آيَةً
علامت
تَعْبَثُونَ
كه به بيهودگى ايجاد مىكنيد و مراد از آن قصرهاى بلند يا قلعههاى ساخته شده بر روى كوهها و زمينهاى مرتفع است ، يا برجهاى ديدبانى بر سر راهها بدون اينكه نيازى به وجود آنها داشته باشند ، يا ابنيهاى كه براى اشراف بر رهگذران و مسخره كردنشان بنا مىكنند ، يا داشتند بنا مىكردند براى بازيهاى بيهوده و اجتماع در آنها به بطالت و هرزگى .
وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ
و كوشكها ( ى استوار ) مىسازيد ؛ « مصانع » جمع « المصنعة » يا « المصنع » به معناى حوض و آبنما ، يا ميهمانخانههايى كه در آنها از ميهمانان براى ميهمانى دعوت مىشود يا روستاهايى كه براى زراعت و انتفاع و بهرهورى ساخته مىشود ، يا بناهايى از قصرها و چهارديواريهايى كه ساخته مىشود .
لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ
به اميد آنكه جاويدان بمانيد ؟ يعنى گمان مىكنيد كه جاودانهايد و اين چنين بنيانها را محكم و استوار مىكنيد
وَ إِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ
چون دست گشاييد همچون زورگويان دست مىگشاييد ؛ بدون اينكه ادب را رعايت نماييد يعنى شما جمع كرديد بين افراط در قوّهى شهوت را با