نباشد ، يا به نحوى كه ظاهركنندهى مقصود باشد .
وَعَدَ اللَّهُ
جواب سؤال مقدّر است ، گويا كه گفته شده : براى اطاعتكنندهى رسول چه چيز است ؟ يا براى كسى كه به ايمان حقيقى رهنمون گشته چه چيز است ؟ پس فرمود : خداوند به آنان وعده داده ، و در وعدهى خدا خلاف نيست .
الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ
كسانى كه با بيعت عامّ نبوى يا با بيعت خاصّ ولوى ايمان آوردهاند .
وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ
و عمل صالح انجام دادند كه لازمهى ايمان است ، تا ايمان آنها مستقرّ شود .
لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ
آنها را جانشينان گذشتگان يا جانشينان خودش قرار مىدهد .
فِي الْأَرْضِ
در زمين عالم صغير ، يا زمين عالم كبير ، بدين گونه كه جبّارهاى مسلّط بر زمين را از زمين خارج مىكند ، يا آنان را با رغبت يا بدون رغبت مطيع اسلام مىنمايد .
كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
چنانچه كسانى را كه قبل از آنها بود در عالم صغير و كبير خليفه و جانشين قرار داد .
بدان كه الفاظ قرآن به جهت گستردگى كه دارد بر يك معنا و يك وجه حمل نمىشود ، بلكه منظور از آن الفاظ جميع معانى آن با جمعى وجوه آن مىباشد ، كه هم متكلّم و هم مخاطب آن را