كه نظر به صورت عملش دارد ، كه سرعت حساب كنايه از اين است كه ناچيز و بزرگ و ريز و درشت از خدا فوت نمىكند .
أَوْ كَظُلُماتٍ
كسانى كه به ولايت كافر شدند يا بر صورت اسلام هستند و عملشان در صورت عمل مؤمن است ، يا بر صورت اسلام نيستند و عمل آنان موافق عمل مؤمن نيست ، بلكه عملشان بر خلاف شريعت و خلاف عمل مؤمن است .
پس صورت آن عمل تاريك مىشود ، چنانچه آن عمل مغزدار هم نمىشود ، مانند عمل كافر كه به صورت اسلام بود و ايمان نداشت چنانچه گذشت پس خداى تعالى اعمال تاريك آنان را به تاريكىهاى شب و نفوس تاريك آنان را به دريايى عميق يا به دريايى كه به ساحل دور است ، تشبيه كرده است .
و نيز اضطرابات نفوس آنان را كه در اثر زيادى آرزوها و شهوتها پديد مىآيد و زيادى ترس آنان كه هر صدايى را عليه خودشان گمان مىكنند تشبيه به موجهاى پشت سر هم و پىدرپى و متراكم نموده است ، و هواهايى را كه حقّ را از نظر او مخفى مىكند تشبيه به ابر كرده كه خورشيد را در بالاى دريا پنهان مىسازد ، كه اين خود سبب شدّت تاريكى و كثرت موجها مىشود ، به ويژه اگر قطراتى از باران همراه آن باشد .
لذا فرمود : اعمال آنان مانند تاريكى و ظلمات است
فِي