است « 1 » .
وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ
« 2 » « دفع اللّه » از ثلاثى مجرّد و « دفاع اللّه » از باب مفاعله است و جمله حاليّه ، يا معطوفه است .
و در آن جمله تعليل براى قول خدا :
أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ
هست و در آخر سورهى بقره بيان وجوه اين آيه در تفسير :
لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ
گذشت .
لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ
« صوامع » معبدهاى نصارى جهت كشيشهاى آنهاست .
و آن را بر ساير معبدها در ذكر مقدّم داشت ، چون آن معبدها تا زمان رسول صلّى اللّه عليه و آله حقّ بودند ، در آن زمان شيوع داشتند و نيز براى اينكه آن معابد مخصوص كسى است كه كارى جز عبادت نداشته باشد .
وَ بِيَعٌ
معابد مشترك نصارى است .
وَ صَلَواتٌ
اصل معابد يهود در زبان عبرى « ثلوتا » است ، پس
هامش
( 1 ) البرهان ج 3 ص 93
( 2 ) خداوند مىگويد : هر وقت مىخواهم گناهكاران روى زمين را كيفر دهيم ، چون نظر به تعميركنندگان خانه خود مىافكنم و شب زنده داران به عبادت و دوستان خود را مىنگرم و استغفاركننده ، هنگام سحر را مشاهده مىكنم از عذاب آنها منصرف مىشوم . كشف الاسرار