قوّه اشتداد پيدا مىكند تا به اوّل تميز انسانى و استعداد ادراك كليّات بديهى مىرسد كه ساير حيوانات آن را درك نمىكنند .
و در اين هنگام براى او نوعى انسانيّت بالفعل حاصل مىشود به نحوى كه اطلاق اسم انسان بر او صحيح مىشود ، و اين قوّه همچنان در اشتداد و قوى شدن است تا اوايل بلوغ و رشد و تعلّق تكليف بر او كه در اين هنگام او انسانى مىشود كه از حيوان ممتاز و جدا مىشود و امتياز فعلى قوىتر از امتياز سابق است .
زيرا او در اين مرحله خير و شرّ انسانى و راه تحصيل خير و دفع شرّ را درك مىكند ، ولى چون هنوز از تحت حكومت نفس خارج نشده ، و نفس خير را تنها در چيزى مىداند تا با قواى شهوى و غضبى و شيطانى سازگار باشد ، و شرّ را تنها در چيزى مىداند كه منافى با قواى مذكور باشد . . .
لذا انسان در اين مرحله در ظلمت طبيعت و شهوت و غضب و شيطنت واقع مىشود و از هر يك از اينها ظلمتهايى ناشى مىشود كه بعضى از ظلماتها و تاريكىها فوق بعضى ديگر است .
پس اگر توفيق او را يارى كرد و با بيعت عام تحت حكومت نبى يا با بيعت خاص تحت حكومت ولى در آمد آن نبى يا ولى او را از حكومت نفس نجات مىدهد ، و تدريجا از ظلمات نفس او را بيرون مىبرد ، ولى اگر تحت حكومت خلفاى خدا در نيامد در آن ظلمات تا ابد باقى مىماند كه ما از آن به خدا پناه مىبريم .
بيان السعادة في مقامات العبادة ( فارسى ) — صفحة 678
مساهمون: سلطان محمد گنابادى ( سلطان عليشاه )
ص٦٧٨