فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ
كنايه از خودش و از آنها بر سبيل ترديد است بنا بر طريقهء انصاف با خصم ، و اين بعد از آن است كه ثابت نمود كه او افترا زننده نيست ، گويا كه گفته است : اگر من افترا زننده به خدا باشم چنان كه شما با كنايه اين مطلب را مىگوئيد پس من در اين صورت ظالمترين مردم هستم ، و اگر من آيات و نشانههاى خدا را آوردم و شما آن را تكذيب مىكنيد در اين صورت شما ظالمترين مردم مىباشيد .
ممكن است هر دو عبارت تكذيب و افترا كنايه از آنها باشد ، و لفظ « أو » براى تفصيل است نه تشكيك ، گويا پس از آنكه ثابت شد كه من افترا زننده نيستم پس شما ظالمترين مردم هستيد از آن جهت كه بر خدا افتراء بستيد كه خدايانى براى خودتان نصب كرده و آيات خدا را تكذيب كرديد .
إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ
اين عبارت در موضع تعليل است ( يعنى به همين دليل كه شما افتراء مىزنيد پس مجرم هستيد و چون مجرم هستيد خدا شما را رستگار نمىكند . )
وَ يَعْبُدُونَ
عطف است به ملاحظهء معنايى كه از كنايه مقصود است ، يعنى آنها افتراء مىبندند و تكذيب مىكنند و گناه مىكنند و غير خدا را عبادت مىكنند .
مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ وَ لا يَنْفَعُهُمْ
جز خدا چيزى را مىپرستند كه نه مىتواند به آنها ضرر برساند و نه مىتواند سود برساند ، از قبيل عبادت بتها و ستارهها مانند عبادت