قلب سكونت گزيند ، و از همين جهت است كه دشمنان اهل بيت در اخبار اعرابى ناميده شدهاند اگر چه قرشى يا مكى با مدنى باشند و شيعهء اهل بيت عربى ناميده شدهاند اگر چه از اهل باديه و يا اهل دورترين نقاط هند باشند .
أَشَدُّ كُفْراً وَ نِفاقاً
به جهت قساوت دلهايشان و غلظت نفوسشان و اينكه نمىشنوند آنچه را كه آنها را به حقّ نزديك و به آخرت ترغيب كند و به آنچه كه براى آن آفريده شدهاند هشيار نيستند .
وَ أَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ
و به بىخبرى از آنچه كه خداوند بر پيامبرش نازل كرده است سزاوارترند . چون آن را نمىشنوند ، و آنچه را كه شنيدهاند بدان هشيارى ندارند و يا ، حالشان مناسب حفظ آنچه را كه به آن هشيارى يافتهاند نيست ، مقصود از حدود يا احكام است اعمّ از عبادات و معاملات و يا غاياتى كه از احكام و آداب و داستانها و موعظههاى قرآن مقصود است .
وَ اللَّهُ عَلِيمٌ
حَكِيمٌ
عطف بر جملهء
« الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَ نِفاقاً
است ، و جامع بين دو جملهء متعاطف متقابل بودن دو مسند آنهاست ، چون مقصود از حكمت در اينجا حكمت عملى است كه عبارت از اتقان در عمل و دقّت در آن است كه مستلزم دقّت در علم است ، و در فارسى از آن به « خردهكارى ، و خرده بينى » تعبير مىشود ، و كفر و نفاق ناشى از عدم دقّت در علم و عمل است ، بنا بر اين بين ملزوم كفر و حكمت تقابل سلب و ايجاب است كه همان جامع است ، و بين علم و عدم علم نيز همين طور است ، و معنى آيه اين