و هر يك از آنها به جمعى و بسطى .
و خفىّ نيز منقسم مىشود به قالبى و نفسى و به اين سبب از براى ذكر درجات حاصل مىشود و كيفيّت صعود درجات به اين ترتيب است . [ 165 ]
هامش
[ 165 ] - در « خزائن » نراقى ( ره ) ص 335 فرمايد : فائدة : در بعضى از رسائل عرفا ذكر را هفت مرتبه ذكر كردهاند : قالبى ، و نفسى ، و قلبى ، و سرّى ، و روحى ، و عيونى ، و غيب الغيوب .
تفصيل آن آنست كه :
ذاكر در ابتداى انابت كه هنوز ذكر در باطن او سرايت نكرده باشد و سير او در سلوك از محسوسات جزئيّه نگذشته مداومت او را بر ذكر زبان ، قالبى گويند .
و چون او را به سبب تكرار و مواظبت ، تبديل بعضى از اخلاق ذميمه حاصل شود ، و اثر ذكر را در نفس خود ادراك نمايد و به تعقّل معنى ذكر مسرور شود آن را ذكر نفسي گويند .
و چون سير او به نهايت عالم عنصر رسد و به واسطهء تبديل بعضى اخلاق ذميمه فى الجمله نفس را صفائى حاصل شود و گرد كدورات صفات نفسانى ، و بشرى فرو نشيند حلاوت ذكر در وى اثر كند و شوق مذكور بر وى غالب شود ، بى تحريك زبان ، ذاكر گردد و گاه باشد كه آواز ذكر دل مانند صداى كبوتر و قمرى بشنود و او را ذكر قلبى گويند .
و در اين مرتبه سير او در باطن تا بدايت افلاك رسد . و چون صفاى قلب بيشتر شود اثر نورانيّت ذكر قلبى در وى تصرّف نمايد و سرّ او از التفات به غير في الجمله فارغ شود و او را ذكر سرّى گويند .
و گاه باشد كه اثر تحريك دل در اين ذكر نيز مثل صدائى كه از انداختن مهره در طاسى پيچيده مسموع شود ، و سير سالك در اين مرتبه به اواسط عالم افلاك رسد . و چون سرّ ذاكر از تشتّت به آراء فاسده و عقايد مشوّشه به كلَّى پاك شود ، و دل را به غير مذكور التفاتى باقى نماند ، از نهايت مراتب افلاك در گذرد و به اوائل عالم جبروت رسد و حكم روح گيرد و آن را ذكر خفىّ گويند .
و احيانا از آن نيز همهمه اى در باطن به واسطهء غلبهء توجّه ذاكر حاصل شود ، و صوتى شبيه به نشستن مگس بر تار ابريشم مدرك شود . چون مراتب هستى مستعار به كلَّى در جذبات نور الانوار مستور و منتفى گردد و به مقام فناء از خويش و ما سوى متحقّق شود سير او به سير عالم لاهوت مرتقى گردد ، ذكر و ذاكر را در جنب تجلَّى مذكور وجودى نماند ، ذكر خود به خود مىگويد و از من و مائى جز نام و از ذكر و ذاكر جز معاوضات اوهام باقى نماند غيب الغيوب نامند .