دادن آن بر مصاديق طبيعى ، و اگر به معنى آن چيزى باشد كه آيه دربارهاش نازل شده است ؛ عبارت از خود آن مصداقهاست ؛ و تأويل عبارتست از بازگشت دادن آن ، به مصاديق روحانى يا خود آن مصداقها است و چون در هنگام نزول از اين مصاديق مىگذرد ؛ از اين جهت درست است كه تطبيق دادن با مصاديق ، بازگشت ناميده شود .
آنچه در بعضى از اخبار وارد شده است كه بعضى از مصداقهاى طبيعى تأويل ناميده شده ؛ اشاره به آن است كه تعميم آيه نسبت به مورد نزول و موارد همانند كه در زمانهاى بعد پيش مىآيد ممكن نيست مگر اينكه خصوصيات ، شخصى مورد نزول را الغاء نموده و آن را به معنى كلّى كه بر همهء موارد صادق آيد برگردانيم ، و مصاديق طبيعى غير مورد نزول را نيز بطن ناميدن از همين قبيل و به همين ترتيب است . و جهت اشاره به تفسير تنزيل و تأويل در خبر آمده است كه :
تفسير قرآن جز با نصّ صريح و اثر صحيح جائز نمىباشد ، يعنى ؛ براى معرفت به تنزيل قرآن به بيان آنانى محتاج هستيم كه قرآن در خانه ايشان نازل شده است ، و شناخت تأويل قرآن محتاج به اين است كه انسان نمونههاى مصاديق روحانى را در وجودش درك كند كه آن عبارت است از آثار مصاديق روحانى ، يا مقصود اين است كه بيان تنزيل و تأويل جز به يكى از اين دو يا به هر دو جائز نيست ، يعنى تفسير جائز نيست مگر به شنيدن و تقليد محض ، يا به تحقّق و وجود عينى بسبب يافتن آثار آن در قلب .
و به اعتبار مصاديق طبيعى و روحانى و نمونههاى آن در وجود انسان است كه از حضرت صادق ( ع ) روايت شده است كه : كتاب خدا بر چهار چيز قرار دارد - عبارت و اشارت و لطائف و حقايق .
عبارت براى عوام و اشارت براى خواص و لطائف براى اولياء ( ع )
بيان السعادة في مقامات العبادة ( فارسى ) — صفحة 173
مساهمون: سلطان محمد گنابادى ( سلطان عليشاه )
ص١٧٣