كرمان وهمدان وقزوين وحوالي آنها ، همه مفتوح العنوه است .
وتكيهء حقير در تعيين أراضي مفتوح العنوه بر اين است :
اما أراضي كوفه كه آن را " ارض سواد " 1 مىگويند . ومكهء مشرفه ، پس به اخبار
وفتاوى علما است واشكال در آنها نيست .
واما در غير اينها ، پس عمل به ظن مىكنيم . وهر جا ظن حاصل شود اكتفاء
مىكنيم . وظن به يكى از چند چيز حاصل مىشود : أول : يكى از كتب تواريخ
وسير معتمده ، هر چند مؤلف آنها از أهل سنت باشد . دوم : به " أصل عدم تغيير " . يعنى هر
زمينى را كه امروز ، مسلمين ، أراضي خراج مىدانند ومعاملات مفتوح عنوه مىكنند ، به
ضميمهء أصل عدم تغيير ، ظن حاصل مىشود كه مفتوح العنوه بوده يا از مطلق أراضي
خراجيه بوده .
اما كلام در شرط آن ، كه به اذن امام بوده [ يا نه ] : تكيه به صحيحهء محمد بن مسلم ،
وآنچه در معنى آن است مىباشد . كه حضرت باقر ( ع ) فرمود كه " ارض سواد امام 2 أرضين
است وجناب أمير المؤمنين ( ع ) با آن معاملهء مفتوح العنوه مىكردند . پس ساير زمينها هم
مثل آن خواهد بود " .
91 - سؤال : آيا جايز است بيع وشراى زمينهاى مفتوح العنوه ؟ ووقف كردن آنها ،
وخانه ساختن وغرس أشجار وأمثال آنها . ؟ وآيا بعد از خراب شدن خانه
هامش
1 : ارض سواد : سر زمين پر : پر از آبادانى وعمران وكشاورزى : وپر جمعيت .
طول اين سرزمين را " از جنوب موصل تا عبادان - آبادان - " تعيين كردهاند ومرز شرقي آن كركوك وعراق
عجم ، است ، يعنى حدود شرقي آن ، همان ارتفاعات زاگرس مىباشد .
وحد غربى آن يك خط ( تقريبا ) مستقيم ، عمود قائم از موصل تا فرات است كه قدرى هم از فرات مىگذرد .
اگر با اصطلاح دقيق جغرافى سخن بگوئيم ، ارض سواد ، آن بخش سرزمين عراق وبين النهرين است كه تنها از
100 تا 250 متر از سطح دريا بالاتر است وساير قسمتهاى عراق ارض سواد نيست ، همه شهرهاى بزرگ
عراق در ارض سواد قرار دارند غير از كركوك وموصل .
طول اين سرزمين حدود سه برابر ارض آن ، مىباشد .
2 : وسائل : ج 11 ص 117 ، أبواب جهاد العدو ، باب 69 ج 2