محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و نكوهش به خاطر برجاىماندگان
سؤال : تأويل اين سخن خداوند متعال ، در خطاب به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ، آنگاه كه گروهى از آن حضرت اجازه خواستند تا در جهاد شركت نجسته و حضرت نيز چنين اجازهاى به آنان داد ، چيست ؟ آنجا كه مىفرمايد :
عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْكاذِبِينَ
« 1 » آيا اين عفو ، عفو از گناه نيست ؟ آيا
لِمَ أَذِنْتَ
« 2 » ( چرا اجازه دادى ؟ ) ، كه از واژههاى مخصوص نكوهش و عتاب است ، در سرزنش حضرتش صريح و روشن نمىباشد ؟
پاسخ : عبارت
عَفَا اللَّهُ عَنْكَ
« 2 » ( خدايت عفو كند . ) نمىتواند مقتضى انجام يافتن گناهى يا آمرزش عقوبت و تنبيهى باشد بلكه ممكن است مراد از آن ، بزرگداشت [ پيامبر ] و نرمى خطاب بوده باشد . چه اينكه ما نيز به هنگام خطاب و بدون اينكه قصد توبيخ و تنبيهى داشته باشيم ، مىگوييم : « أ رأيت رحمك اللّه و غفر اللّه لك » ( خدايت رحمت كند و تو را بيامرزد ، آيا ديدى ؟ ) ، در حالى كه قصد گوينده گذشت از گناه نبوده است ، بلكه چهبسا تصوّر گناه را هم نسبت به مخاطب نكند ، در اينگونه موارد ، غرض ايراد كلام به اين شكل ، صرفا تعظيم و تكريم شخص مورد خطاب مىباشد .
ظاهر
لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ
« 2 » ( چرا به ايشان اجازه دادى ؟ ) نيز استفهام بوده و مراد از آن تذكّر و سؤال از علّت اجازهء آن حضرت مىباشد و لزوما نمىتوان آن را عتاب و نكوهش حضرتش دانست . ما نيز گاهى به قصد پرسش و گاهى به قصد عتاب و گاهى به انگيزهء تقدير و ثابت نمودن مطلبى مىگوييم : « لم فعلت كذا و كذا » ( چرا چنين و چنان كردى ؟ ) . بنابراين به كار بردن اين عبارت ، تنها براى عتاب و انكار نيست . و نهايت اقتضاى آيه مىتواند نشانگر ترك أولى و انجام خوب با وجود امكان انجام برتر ، باشد . و ما پيش از اين بيان داشتيم كه ترك اولى موجب كاهش ثواب ( پاداش الهى ) است اما گناه شمرده نمىشود .
و عدم انجام بسيارى از مستحبّات براى پيامبران عليهم السّلام جايز و رواست . چنانكه اگر كسى كار مندوب و مستحبّى را ترك گويد به او مىگوييم : چرا كار بهتر را انجام ندادى و از آن روى گرداندى ؟ امّا اين سخن مقتضى تقبيح او يا ارتكاب گناهى از سوى وى نمىباشد .
هامش
( 1 ) - توبه ( 9 ) آيهء 43 . خدايت عفو كند . چرا به آنان اجازه دادى ؟ پيش ازآنكه راستگويان را شناخته و دروغگويان بر تو معلوم شوند .
( 2 ) - توبه ( 9 ) آيهء 43 .