و يا آنكه منظور ، « تمنّاى دل ، خواهش نفس » بوده است . اگر منظور « خواندن » باشد ، معنى آيه چنين خواهد بود : آنگاه كه بر پيامبران پيش از تو ، آيه يا آياتى نازل شد تا آن را به مردم خود برسانند ، مردم ، آن پيام را تحريف كرده و يا كم و زياد مىكردند . چنانكه يهوديان در نسبت دروغ به پيامبرشان چنين كردند و اين كار را به شيطان كه عامل وسوسه و فريب است ، نسبت دادند . سپس چنين ادامه مىدهد : « خداوند متعال آن وسوسه و تحريف را از بين برده و با آشكار كردن حجّت خود آنان را مقهور ساخته و از بين مىبرد و زمينههاى شبهه را درهمشكسته و نابود مىسازد .
با اين شرح ، روشن مىشود كه بيان و لحن آيه براى تسليت و آرامش بخشيدن به حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بوده است . زيرا مشركان علاوه بر تكذيب آن حضرت ، ايشان را به ستايش خدايان [ باطل ] شان كه [ به هيچ عنوان ] در ارادهء آن حضرت نبوده است متّهم ساختند .
و اگر منظور ، « خواهش نفس و تمناى دل » باشد ، وجه معنوى آيه چنين خواهد بود :
آنگاه كه پيامبر در قلب خود چيزى را آرزو كند ، شيطان او را به باطل وسوسه كرده ، با يادآورى [ لذّت ] گناهان ، وى را بدان دعوت و به انجام آن تشويق مىكند . امّا خداوند متعال اين [ وسوسه ] را از بين برده ، او را به مخالفت با شيطان ، نافرمانى در برابر دستورهاى او و ترك توجّه و گوش دادن به سخنان فريبندهاش ، راهنمايى مىفرمايد .
احاديث نقلشده در اين موضوع نيز قابل اعتنا نمىباشند زيرا متضمّن اسناد چيزى به پيامبران عليهمالسّلاماند كه عقل ، آن نسبتها و گناهان را از دامان قدس آنان ، دور و مبرّا مىداند .
[ بهعلاوه ] اين احاديث بهخودىخود و نزد محدّثان ضعيف و مورد طعن مىباشند و ما از ذكر گفتههاى ايشان بىنيازيم .
چگونه كسى كه آياتى چون :
كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ
« 1 » و آيهء
وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ
« 2 » و آيهء
سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى
« 3 » را شنيده است ، به خود اجازه چنين قضاوتها و نسبتهايى را مىدهد
ضمن آنكه اگر كسى « سهو » ( اشتباه و خطا ) را براى پيامبران عليهم السّلام جايز شمرد ، بايد مضمون
هامش
( 1 ) - فرقان ( 25 ) آيهء 22 . تا بدان ( قرآن ) قلبت را محكم و استوار سازيم .
( 2 ) - حاقّه ( 69 ) آيهء 44 - 46 . اگر سخنى را به دروغ به ما نسبت دهد دست او را گرفته و رگ گردنش را قطع مىكنيم .
( 3 ) - اعلى ( 87 ) آيهء 6 . بر تو مىخوانيم و فراموش نمىكنى .