لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي
« 1 » ، « و ملكى كه سزاوار هيچكس ، از كسانى كه من بهسوى ايشان فرستاده شدهام ، نباشد . » خواهد بود ، نظير آنكه مىگوييم : « أنا أطيعك ثمّ لا اطيع أحدا بعدك » ( از تو اطاعت مىكنم و پس از تو از هيچكس فرمانى نمىبرم . ) ، كه در بيان بعد ، آينده را اراده نكردهايم بلكه قصدمان آن است كه جز تو از كسى فرمان نمىبرم [ نه پس از تو ] . و اين تأويل نزديك و قابل پذيرفتن است .
همچنين مىتوان در تأويل اين سخن به مسألهاى ناگفته امّا محتمل اشاره كرد . به اين معنى كه بگوييم مراد آن حضرت « ملك آخرت » ( رستگارى ) و بهشت بوده است . بهشتى كه شخص مستحقّ و سزاوار آن ، جز با زوال تكليف و از ميان رفتن رنج [ هاى دنيا ] ، دستى برآن ندارد .
بنابراين تأويل ،
لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي
« 1 » ، به معنى « پس از رسيدن من بدان ، كسى سزاوار آن نگردد .
چه اينكه به دليل از ميان رفتن تكليف ، كسى را عمل بدانچه استحقاق بهشت را براى او بهوجود آورد ، باقى نمانده است . » عبارت
رَبِّ اغْفِرْ لِي
« 1 » كه بهطور معمول در مورد آخرت و براى پس از مرگ گفته مىشود ، نيز مىتواند دليلى بر درستى اين تأويل باشد . همچنين كسى نمىتواند به استناد اينكه ما ، « بعدي » را به معنى « بعد وصولي إلى الثّواب » ( پس از رسيدنم به ثواب ) دانستهايم ، مدّعى شود كه در تأويل ، سخنى بر خلاف ظاهر گفتهايم ، زيرا در پاسخ خواهيم گفت :
ظاهر آيه مانع و نفىكنندهء تأويل مذكور نيست و واژهء « بعدي » [ بنا به قواعد ] قطعا وابسته و متعلّقى داشته است و اگر آن را به « ملك » متعلّق بدانيم ، از نظر فايده و مطابقت سخن ، همچون ساير آنچه در اين باب گفته مىشود ، خواهد بود .
آيا چنين نيست كه اگر آن را به « نبوّتى » ( پيامبريم ) ، « مسألتي » ( خواهشم ) يا « ملكي » ( ملك من ) حمل كنيم و وابسته به يكى از آنها بدانيم ، از نظر فايده به يك معنى بازمىگردند و مانند آن است كه آن را به « بعد وصولي إلى الملك » ( پس از رسيدنم به ملك ) بدانيم . زيرا براى اين معنى نيز « بعدي » گفته مىشود .
[ در زبان عربى ] مىگويند : « دخلت الدّار بعدي و وصلت إلى كذا و كذا بعدي » ( پس از من وارد خانه شدى يا پس از من به چه و چه رسيدى . ) كه غرض گوينده « بعد دخولي و بعد وصولي » ( پس از ورود من يا رسيدن من ) [ يعنى تقدير دخول و وصول ] بوده و اين نكته به حمد خداوند ، روشن است .
هامش
( 1 ) - ص ( 38 ) آيهء 35 . پروردگارا ! مرا بيامرز .