ظاهر آيه مقتضى آن است كه محبّت آن حضرت به اسبها و غرق شدن در آنها به اذن و دستور پروردگار بوده است زيرا خداوند متعال ما را به نگهدارى اسب آماده ساختن آنها براى جنگ با دشمنان فرمان داده است .
بنابراين بعيد نيست كه سليمان عليه السّلام به انجام چنين كارى ، دستور يافته و از سر اطاعت خدا بدانها پرداخته باشد . و فرمودهء ايشان
( إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي
« 1 »
) ،
براى آن بوده است تا حاضران و اطرافيان را به اين نكته متذكّر كند كه مشغول شدن حضرتش به اسبها از سر لهو و بيهوده نبوده است و در اين توجّه [ به اسبها ] تنها ، فرمان خداوند متعال و اطاعت از او را مورد نظر داشته است .
براى
أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ
« 1 » ( دوستى اسبها را ترجيح دادم ) نيز دو وجه وجود دارد :
1 ) مراد آن حضرت « أحببت حبّا » ( واقعا دوست داشتم ) بوده است . امّا « الخير » را به « حبّ » اضافه كرده و چنين فرموده است « 2 » .
2 ) قصد آن حضرت « أحببت اتّخاذ الخير » ( پرداختن به اسبها را دوست داشتم ) بوده است ولى به جاى « اتخاذ » ، « حبّ » را قرار داده و عبارت را اينچنين بيان فرموده است .
دربارهء ردّوها علىّ « 3 » ، قابل ذكر است كه بىشك و بنا به نظر عدهاى از مفسّران ، اين امر در مورد اسبها مىباشد . [ نه خورشيد ] در مورد
حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ
« 3 » نيز تنها ابو مسلم ، محمد بن بحر معتقد است كه ضمير مستتر [ در توارت ] به ( خيل / اسبها ) ، نه خورشيد بازمىگردد [ و ساير مفسران مرجع ضمير را خورشيد مىدانند ] . زيرا در آيه يادى از خورشيد نشده است .
در حالى كه از اسبها ذكرى به ميان آمده و بازگرداندن ضمير بدان شايستهتر و احتمال آن قوىتر بهنظر مىرسد . و اين تأويل ، سليمان عليه السّلام را از ارتكاب گناه مبرّا و پاك مىداند .
در پاسخ كسانى كه اين ( تواري / پنهان شدن ) را در مورد خورشيد دانستهاند نيز گفتنى است : با اين فرض ، در ظاهر آيات نشانى از اينكه پنهان شدن خورشيد علّت از دست رفتن وقت نماز بوده است ، وجود ندارد و ممكن است كه از باب عنايت به اسبها باشد به اين معنى كه سان ديدن از اسبها تا غروب خورشيد به طول انجاميد و سپس آن حضرت تقاضاى
هامش
( 1 ) - ص ( 38 ) آيهء 32 . من دوستى اسبها را بر ياد پروردگارم ترجيح دادم .
( 2 ) - با اين تأويل ، تقدير سخن : « أحببت الخير حبّا » بوده است . م
( 3 ) - ص ( 38 ) آيهء 33 . آنها را به حضور من بازگردانيد .