آغاز كرده است ، « معذّب » و « مؤلم » ( عذابكننده و رنجدهنده ) و يا مجازا « معاقب » ( عقابكننده ) گفته مىشود . از طرفى ، واژهء « عذاب » هممعنى و مرادف « عقاب » نمىباشد زيرا ظاهر واژهء « عقاب » مقتضى تنبيه ، تعقيب و عقوبت مىباشد درحالىكه واژهء « عذاب » فاقد چنين معنايى است .
نسبت دادن آن به شيطان و امتحان بودن آن نيز وجه صحيحى است ، [ با كمى دقّت ] ملاحظه مىشود كه بيمارى و دردمندى به شيطان نسبت داده نشده است بلكه آنچه موجب وارد آمدن زيان ناشى از وسوسههاى او و تشويق به آنچه كه ظاهرش راحتى و آسودگى است ، به او ( شيطان ) نسبت داده شده است همچنانكه قوم آن حضرت را وسوسه مىكرد تا از آن حضرت به خاطر بيماريهايى كه وجود آن حضرت را فراگرفته بود و بوى ناخوشايندى از آن به مشام مىرسيد دورى گزينند .
همهء اينها زيانهايى بود كه از جانب آن ملعون متوجّه مردم و آن حضرت شد . همچنين روايت شده است كه يكى از همسران آن حضرت براى تأمين هزينههاى زندگى ، به خدمتكارى مردم در خانههايشان روى آورد و شيطان به او چنين القا مىكرد كه بيمارى آن حضرت واگير است و مردم را نيز از به خدمت گرفتن وى به دليل تماس با همسر بيمارش وامىداشت و همهء اينها بىهيچ شكّى مضرّتها و زيانهايى بود كه از جانب شيطان به آن حضرت مىرسيد .
در مورد آيهء 83 - 84 سورهء انبياء كه مىفرمايد :
وَ أَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَ آتَيْناهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ ذِكْرى لِلْعابِدِينَ
« 1 » كه در آنجا نيز ظاهر آيه مقتضى گفتهء آنان نمىباشد زيرا « الضّرّ » همان ضررى است كه ممكن است به دليل آزمايش و يا عقوبت باشد . [ و با آنچه پيش از اين گذشت مغايرتى ندارد ] . و آنچه در اين موضوع از برخى مفسّران ناآگاه نقل مىشود ، مفسرانى كه هر قبيح و گناهى را به خداوند و پيامبران نسبت داده ، آنان را به ارتكاب هر كبيرهاى متّهم مىكنند ، نيز ، قابل اعتنا نمىباشد .
و اگر كسى با تأمل به اين روايات بنگرد ، درمىيابد كه ساختگى و باطلند . زيرا بنا به
هامش
( 1 ) - انبياء ( 21 ) آيهء 83 - 84 . ياد كن اى رسول ! حال ايّوب را ، وقتىكه دعا كرد كه پروردگارا ! مرا بيمارى و رنجى سخت رسيده است و تو از همهء مهربانان مهربانترى پس دعاى او را اجابت كرديم و درد و رنجش را بر طرف ساختيم و به لطف و رحمت خود اهل و فرزندانش را با عدّهء ديگر به مثل آنها به او اعطا كرديم تا اهل عبادت متذكّر لطف و احسان ما شوند .