فصل چهارم در بيان جوهر اوّل و در بيان پيدا آمدن مفردات و مركبات
( 10 ) بدانكه موجودات بالقوّة كه در عالم عدماند 345 و معدومات ممكناند ، جمله شيئىاند ، و جمله معلوم خداىاند . و به اين اشيا خطاب آمد كه
« أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ »
و از ايشان جواب آمد كه
« بَلى » *
. و اين اشيا هرگز از حال خود نگشتند و نخواهند گشت
« فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ »
.
( 11 ) اى درويش ! از بودن و نابودن موجودات آن اشيا را تفاوتى نيست . اگر موجودات جمله به يكبار معدوم شوند ، و اگر همچون اين عالم هزار ديگر موجود گردند ، آن اشيا زيادت و كم نشوند ، و در آن اشيا تبديل و تغيير پيدا نيايد ، از جهت آن كه آن اشيا جمله كلّياتاند ، و كلّيات هرگز از حال خود نگردند ، و از بودن و نابودن جزويات ، و از بسيارى و اندكى جزويات ، كليّات زيادت و كم نشوند ، و تغيير و تبديل در كلّيات پيدا نيايد . 38
( 12 ) تا سخن دراز نشود ، و از مقصود بازنمانيم ، بدانكه خداى تعالى فاعل مطلق است ، و عالم جبروت قابل مطلق است . خداى تعالى كه فاعل مطلق است ، ازين عالم جبروت ، كه قابل مطلق است ، به يك جوهر امر كرد كه موجود شو ! آن جوهر در يك طرفة العين موجود شد ، و از عالم قوّت به عالم فعل آمد ، و از عالم اجمال به عالم تفصيل رسيد :
« وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ »
346 و آن جوهر را جوهر اوّل گويند ؛ و بزرگوارى جوهر اوّل را جز خداى تعالى كسى ديگر نداند ، از جهت آنكه جوهر اوّل جوهرى بهغايت لطيف و شريف است ، و بهغايت دانا و مقرّب است ، و بهغايت حاضر و مشتاق است . هميشه در اشتياق خداى است و هرگز يك طرفة العين از آن حضرت غافل نشد و نشود ، و از آن درگاه غايب نگشت و نگردد . و بزرگوارى جوهر اوّل از آن است كه بىواسطهء غير پيدا آمده است . آنگاه به اين جوهر اوّل خطاب آمد كه مفردات عالم بنويس ! در يك طرفةالعين بنوشت تا مفردات عالم موجود گشتند و از عالم قوّت به عالم فعل آمدند ، و از عالم اجمال به عالم تفصيل رسيدند :
« إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ »
و مفردات عالم عقول و نفوس و طبايع و افلاك و انجم و عناصراند . جوهر اوّل مفردات عالم بنوشت كار جوهر اوّل تمام شد . ازين معنى خبر داد كه « جفّ القلم بما هو