نبودندى ، و تقدير رزق و اجل نكرده بودندى ، رزق و اجل در عالم موجود نبودندى . و اينچنين كه در رزق و اجل دانستى ، در قول ، و فعل ، و علم ، و خلق ، و طاعت ، و معصيت ، و مانند اين همچنين مىدان . سخن دراز شد و از مقصود دور افتادم .
فصل چهارم در بيان استعداد و سعى
( 15 ) بدانكه مىگويند كه ما را به يقين معلوم شد كه آدمى در استعداد خود مجبور است و در افعال و اقوال خود مختار است ، امّا برين سخن يك سؤال ديگر مىكنند و مىگويند كه چون در نطفهء آدمى نوشته است كه اين فرزند سعيد است يا شقى است ، عالم است يا جاهل است ، توانگر است يا درويش است ، فراخروزى است يا تنگروزى است ، و مانند اين ، مىبايست كه اينها وى را حاصل بودى 230 ، و نيست ؛ يعنى هر چيز كه در نطفهء اين فرزند نوشته است ، مىبايست كه بىسعى و كوشش اين فرزند وى را حاصل بودى ، و نيست ، و چون به سعى و كوشش وى موقوف است ، تا آن چيز كه در نطفهء وى نوشته است به وى رسد ، چه فرق باشد ميان وى و ديگر فرزندان كه ننوشته است در نطفهء ايشان ؟
( 16 ) جواب . بدانكه در نطفهء آدمى علم و مال و جاه و رزق و مانند اين ننوشته است ، يعنى در نطفهء آدمى ننوشته است كه اين فرزند علم چند آموزد و چون آموزد ، و مال چند حاصل كند و چون حاصل كند ، و در جمله چيزها همچنين مىدان . در نطفهء آدمى استعداد تحصيل علم و حكمت ، و استعداد تحصيل مال و جاه نوشته است . چون استعداد تحصيل علم و حكمت در نطفهء اين فرزند نوشته است ، علم و حكمت نصيب اين فرزند است ، امّا موقوف است به سعى و كوشش اين فرزند ؛ و در جمله چيزها همچنين مىدان . و تفاوت ميان اين فرزند و ديگر فرزندان آن باشد كه تحصيل علم و حكمت ، يا تحصيل مال و جاه برين فرزند آسان باشد ؛ به اندك سعى و كوشش كه اين فرزند كند به مقصود و مراد برسد ، از جهت آنكه نصيب خود مىطلبد ، يعنى چيزى مىطلبد كه وى را از براى آن چيز آفريدهاند : « كلّ ميسّر لما خلق له » بهخلاف فرزندان ديگر كه در نطفهء ايشان اين استعداد ننوشته است . تحصيل علم و حكمت يا تحصيل مال و جاه بر ايشان دشوار باشد ، و با آنكه دشوار باشد ، بىفايده بود . از جهت آنكه چيزى