خواهد و اگر نخواهد ، و اگر كسى گويد و اگر كسى نگويد ، چيزى كه به آن مرتبه مخصوص است ، خود ظاهر شود . اگر جمله عالم با طفل بگويند كه لذت شهوت راندن چيست ، درنيابد ؛ و چون به آن مرتبه برسد ، اگر گويند و اگر نگويند خود دريابد .
( 8 ) اى درويش ! انسان مراتب دارد چنانكه درخت مراتب دارد . و پيداست كه در هر مرتبهاى از مراتب درخت چه پيدا آيد . پس كار باغبان آن است كه زمين را نرم و موافق مىدارد ، و از خار و خاشاك پاك مىكند ، و آب بهوقت مىدهد و محافظت مىكند تا آفتى به درخت نرسد تا مراتب درخت تمام پيدا آيند ، و هريك بهوقت خود تمام ظاهر شوند . كار سالكان نيز همچنين است بايد كه نيت سالك در رياضات و مجاهدات آن باشد كه تا آدمى شوند ، و مراتب انسانى در ايشان تمام ظاهر شود ، كه چون مراتب انسانى تمام ظاهر شود ، سالك اگر خواهد و اگر نخواهد ، طهارت و اخلاق نيك و علم و معرفت و كشف اسرار و ظهور انوار ، هريك بهوقت خود ظاهر شوند ، و چيزها ظاهر شود كه سالك 119 نام آن هرگز نشنوده بود و بر خاطر سالك هرگز نگذشته باشد ؛ و كسى كه نه درين كار بود اين سخنان را هرگز فهم نكند . تا سخن دراز نشود ، و از مقصود بازنمانيم ، سالك بايد كه بلندهمّت باشد ، و تا زنده است در كار باشد ، و به سعى و كوشش مشغول بود ، كه علم و حكمت خدا نهايت ندارد .
( 9 ) اى درويش ! جمله مراتب درخت در تخم درخت موجوداند ، باغبان حاذق و تربيت و پرورش مىبايد كه تا تمام ظاهر شوند . و همچنين طهارت و اخلاق نيك ، و علم ، و معرفت ، و كشف اسرار ، و ظهور انوار ، جمله در ذات آدمى موجوداند ، صحبت دانا و تربيت و پرورش مىبايد كه تا تمام ظاهر شوند .
( 10 ) اى درويش ! علم اوّلين و آخرين در ذات تو مكنون است . هرچه مىخواهى ، در خود طلب كن ، از بيرون چه مىطلبى ؟ علمى كه از راه گوش به دل تو رسد همچنان باشد كه آب از چاه ديگران بركشى و در چاه بىآب خود ريزى آن آب را بقايى نبود ، و با آنكه بقايى نباشد زود عفن شود و بيمارىهاى بد از وى تولّد كند .
( 11 ) اى درويش ! از آن آب بيمارى عجب و كبر زايد و دوستى مال و جاه رويد . « و ليس الخبر كالمعاينة » . بايد كه تو چنان سازى كه آب از چاه تو برآيد و هرچند كه بركشى و به ديگران دهى ، كم نشود ، بلكه زياده شود . و هرچند كه بماند ، عفن نشود ، بلكه هر روز برآيد پاكتر و صافىتر گردد و علاج بيمارىهاى بد شود .
مجموعه رسائل ( كتاب الإنسان الكامل ) ( فارسى ) — صفحة 139
مساهمون: عزيز الدين النسفي
ص١٣٩