فرو خواهند گذاشتن چون گوسفند بىشبان و چهار پاى بىفسار تا آن جا رود كه او خواهد و چرا كند چنان كه خواهد .
* ( أَ لَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى ) * ، أو نه پارهاى آب بوده است از آب منى كه آن را بيرون آرند ؟ و گفتند : « يمنى » أى يقدّر ، كه آن را به اندازه كنند . و ابو عمرو و يعقوب و حفص و مفضّل عن عاصم خواند ( 1 ) : « يمنى » به « يا » رجوعا بها إلى المنىّ ، و باقى قرّاء به « تاء » تأنيث رجوعا بها إلى النطفة .
* ( ثُمَّ كانَ عَلَقَةً ) * ، آنگه خونى ( 2 ) ستبر شده بود نوسنده ( 3 ) ، من قولهم : علق بالشيء إذا تعلَّق به . * ( فَخَلَقَ فَسَوَّى ) * ، أى خلقه [ 27 - ر ] و سوّاه ، بيافريد او را و خلقت او راست كرد ( 4 ) و از او دو جفت بيافريد نر و ماده ، و زن و مرد .
* ( أَ لَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى ) * ، آن خدايى كه بر اين قادر باشد ، قادر نباشد كه مردگان را زنده كند ؟ چون بر ابتدا قادر است ، اوليتر كه بر اعادت قادر بود .
البراء بن عازب ( 5 ) گفت چون اين آيت آمد ، رسول - عليه السلام - گفت :
سبحانك و بلى .
سعيد جبير گفت از عبد اللَّه عبّاس ( 6 ) : هر كه او سورة الاعلى خواند بايد تا بگويد : سبحان ربّى الاعلى ، اگر امام باشد اگر جز امام . و آن كس كه سورة القيامة خواند ، به آخر سورت چون بخواند : * ( أَ لَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى ) * ، بايد تا بگويد : سبحانك اللَّهم بلى ، اگر امام باشد و اگر جز امام .
هامش
( 1 ) . ديگر نسخه بدلها : خواندند .
( 2 ) . آج بسته .
( 3 ) . كا ، گا : دوسنده .
( 4 ) . كا ، آد ، گا فجعل منه الزوجين الذكر و الانثى .
( 5 ) . كا : براء بن العازب .
( 6 ) . كا ، آد ، گا كه .