استأثر اللَّه بشيء فاله عنه و لهوت من اللَّهو .
آنگه بر سبيل زجر و ردع گفت : * ( كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ، ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ) * .
بيان كرديم كه « كلَّا » به دو معنى استعمال مىكنند : يك معنى آن كه انز جروا ، منزجر شدى ( 1 ) كه بدانى ( 2 ) ، و يكى آن كه حقّا كه بدانى ( 3 ) و ثمّ حقّا كه بدانى ( 4 ) . تكرار گفتند : براى تأكيد است ، و گفتند : براى اختلاف معنى ، يعنى بدانى ( 5 ) در گور چون عذاب گور بينى ( 6 ) . آنگه بدانى ( 7 ) در دوزخ چون عذاب دوزخ بينى ( 8 ) . و بيان اين قول آن است كه روايت كردند از امير المؤمنين ( 9 ) كه گفت : جماعتى مردمان از عذاب گور در شك بودند تا اين آيت آمد كه : * ( كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ) * .
آنگه گفت : * ( كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ ) * ، اگر بدانى ( 10 ) به علم يقين ، اضافه كرد با يقين . گروهى گمان بردند كه اين اضافت موصوف است با صفت ، و نه چنين است . بل موصوف [ 174 - ر ] محذوف است ، و مثله : يوم الجمعة و مسجد الجامع ، و التّقدير : يوم السّاعة الجمعة و مسجد اليوم الجامع و علم الأمر اليقين ، و جواب « لو » از كلام بيفگند لدلالة الكلام عليه ، و التقّدير : لعلمتم أمرا فظيعا و شأنا عظيما . و گفتند : جواب « لو » مقدّر است در ضمن « الهيكم » و المعنى لو تعلمون علم اليقين لم يلهكم التّكاثر .
آنگه گفت بر سبيل وعيد و تهديد : * ( لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ) * ، ببينى ( 11 ) دوزخ ، بر وجه قسمى مضمر و « لام » براى اضمار قسم آورد ، گفت : و اللَّه كه دوزخ ببينى ( 12 ) ، آنگه ببينى ( 13 ) آن را به عين اليقين ، يعنى به معاينه . گفتند : تكرار براى تأكيد است ، و اوليتر آن باشد كه براى اختلاف معنى باشد . رؤيت اوّل ( 14 ) علم بود ، و دوم به معنى
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : شويد .
( 4 - 3 - 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : بدانيد .
( 10 - 7 - 5 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : بدانيد .
( 6 ) . بينى / بينيد ، كا ، آد ، گا : بينند .
( 8 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : بينيد .
( 9 ) . كا ، آد على عليه السّلام .
( 13 - 11 ) . آج ، آد ، گا : بينيد .
( 12 ) . آج ، آد ، گا : بينيد ، كا ، آد ، گا ثمّ لترونّها .
( 14 ) . آد ، گا به معنى .