* ( يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً ) * ، آن روز كه مردمان باز آيند . گفتند : از گورها ، و گفتند : از شمار گاه پراگنده ، يعنى مختلف الاحوال ، بعضى سعيد و بعضى شقىّ و بعضى ره دست راست گرفته و بعضى ره دست چپ . و نصب « أشتاتا » بر حال است . * ( لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ ) * ، تا با ايشان نمايند كردارهاى ايشان . و حسن و أعرج خواندند : « ليروا » به فتح « يا » ، تا ببينند . و عامّهء قرّاء به ضمّ « يا » خواندند .
* ( فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَه ) * ، هر كه به سنگ ذرّهاى نيكى كرده باشد [ 165 - پ ] ببيند ، و هم چونين ( 1 ) بدى . عبد اللَّه عبّاس گفت : هيچ مؤمن نباشد كه او عملى كرده باشد از خير و شرّ در دنيا الَّا خداى با او نمايد ، امّا مؤمن را :
حسنات و سيّئات با او نمايد ، سيّئاتش بيامرزد و حسناتش ثبت كند . و امّا كافر را : حسناتش رد كند و به سيّئاتش عذاب كند .
محمّد بن كعب گفت در اين آيت معنى آن است كه : هر چيز كه كافر كند در دنيا ، جزاى آن ببيند در نفس و اهل و ولدش ( 2 ) ، تا چون از دنيا بشود او را هيچ خير نباشد بنزديك خداى . و ( 3 ) مثقال ذرّهاى كه ( 4 ) مؤمن بكند ( 5 ) ، جزاى آن بدهند او را ( 6 ) در دنيا ، عقوبت آن هم در دنيا ببيند به نكبتى و حادثهاى كه بباشد در نفس و اهل و ولد او ( 7 ) . گفت : دليل اين تأويل آن است كه روايت كردند كه چون اين آيت آمد ، بعضى صحابه گفتند : يا رسول اللَّه ! اين كارى عظيم است كه به هر مثقال ذرّهاى شرّ ، ما را جزا خواهند كردن ! گفت : اين مكاره كه در دنيا به شما مىرسد ، از رنج و بيمارى و مصيبت ، در برابر مثاقيل شرّ شما باشد ، و امّا مثاقيل خير مدّخر باشد براى شما تا در قيامت به شما دهند .
و تأويل درست آيت را آن است كه : از ظاهر عدول نكنند و مراعات ظاهر
6 p
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : همچنين / همچنين .
( 2 ) . كا ، آد ، گا : اهل و مال و فرزندش .
( 3 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : و هر .
( 4 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : ذرّه شر كه .
( 5 ) . آج و ديگر نسخه بدلها در دنيا .
( 6 ) . آج هم .
( 7 ) . كا و .