محمّد بن كعب گفت : « تين » مسجد اصحاب الكهف است ، و « زيتون » مسجد ايليا ، و بر اين اقوال تقدير چنان باشد كه : و منابت التين و الزيتون ، براى آن كه اين جايها معدن انجير و زيتون باشد ، على حذف المضاف و اقامة المضاف إليه مقامه . عكرمه گفت : نام دو كوه است به شام . عطيّه گفت از عبد اللَّه عبّاس كه :
« تين » مسجد نوح است - عليه السلام - و « زيتون » بيت المقدّس . ضحّاك گفت :
« تين » مسجد الحرام است و « زيتون » مسجد اقصاست . فرّاء گفت : از بعضى علماء تفسير شنيدم كه « تين » كوههاست ميان حلوان تا همدان ، و « زيتون » كوههاى شام است ، و « طور سينين ( 1 ) » قسمى دگر است به كوه موسى - آن كوه كه خداى با او مناجات كرد و او بر آن كوه بود .
سينين ، گفتند : به زبان حبشه [ 148 - پ ] نكو باشد . حكم و نصر گفتند : هر كوهى كه بر آن جا درخت باشد آن را طور سينين گويند . مجاهد گفت : طور ، كوه است و سينين مبارك . قتاده گفت : مبارك و نيكو هر كوهى ( 2 ) كه بر او درخت ميوه باشد آن طور سينين باشد ، و سينا همچنين و اين لفظ ( 3 ) نبط است . شهر بن حوشب گفت : « تين » كوفه است و « زيتون » شام است ، و طور سينين كوهى است بر او انواع درختان . عبد اللَّه بن عمر گفت : چهار كوه است كه مقدّس است بنزديك خداى تعالى : طور « تينا » و طور « زيتا » و طور « سينا » و طور « تيمانا » . امّا طور تينا دمشق است و طور زيتا بيت المقدس و طور سينا آن كوه است كه موسى - عليه السلام - بر او ( 4 ) با خداى مناجات كرد . و طور تيمانا ( 5 ) مكّه است .
* ( وَهذَا الْبَلَدِ الأَمِينِ ) * ، قسمى ديگر است به مكّه كه شهرى استوار است . و گفتند : امين به معنى ايمن است و أنشد الفرّاء :
هامش
( 1 ) . آج : سينا .
( 2 ) . آج : نيكوتر كوهى ، كا ، آد ، گا : نيكو بود هر كوهى .
( 3 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : لغت .
( 4 ) . كا ، آد ، گا : آن جا .
( 5 ) . اساس : زيتا ، با توجه به كا ، آد ، گا تصحيح شد .