الم تعلمي اسماء و ويحك أنني
خلقت امينا لا أخون امينا ( 1 )
أى من يأمنني و كان امنا منّي ( 2 ) .
* ( لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ) * ، اين جواب قسم است ، و حق تعالى قسم كرد به اين چيزها كه ما آدمى را در نيكوتر تركيبى و اعتدال ( 3 ) قامتى آفريديم ، براى آن كه دگر حيوانات را منبطح ( 4 ) آفريد ( 5 ) و آدمى را منتصب . ابو بكر بن طاهر گفت : يعنى به عقل مزّين كرديم او را ، و به امر و نهى مؤدّب ، و به تمييز مهذّب ، تمام قامت ، تناول طعام و شراب به دست كند كه دگر حيوانات به دهن كنند .
ابو عبيده گفت بشار بنى برد زنديق بود و دميم الخلق بود و نابينا بود و در چشمهاى او گوشتى سرخ ، بود ، حمّاد عجرد هم زنديق بود ، بشّار را هجا كرد ( 6 ) و گفت :
و اللَّه ما الخنزير في نتنه
بربعه في النتن او خمسه [ 149 - ر ]
بل ريحه اطيب من ريحه
و مسّه الين من مسّه
و وجهه احسن من وجهه
و نفسه افضل من نفسه
و عوده اكرم من عوده
و جنسه اكرم من جنسه
بشّار چون اين بيتها بشنيد ، گفت : و يلي على الزّنديق لقد نفث بما في صدره ، آنچه در دل داشت آشكارا كرد . گفتند : چگونه ؟ گفت : ما اراد الزنديق إلَّا قول اللَّه تعالى : * ( لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ) * ، فاخرج الجحود بها مخرج الهجاء .
* ( ثُمَّ رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِينَ ) * ، آنگه او را برگردانيديم با حالتى كه فروتر از همه فروتران باشد ، از جوانى به پيرى و از تن درستى به بيمارى و از قوّت به ضعف ، و از كمال عقل به خرف . و بعضى دگر گفتند : آيت در حقّ گروهى است كه در
هامش
( 1 ) . آج : اميني .
( 2 ) . كا ، آد ، گا : بي .
( 3 ) . آج : اعتدالتر ، كا ، آد ، گا : معتدلتر .
( 4 ) . آج : مسطَّح .
( 5 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : آفريديم .
( 6 ) . كا ، آد ، گا : امتحان كرد .