و با خدايت رغبت كن .
بدان كه اخبار اصحاب ما چنان است كه اين دو سورت يكى است و ميان ايشان فصل نكنند به بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ، براى تعلَّق بعضى به بعضى از جهت معنى ، چون گفت : به نعمت او حديث كن ، آنگه آن نعمت باز گفت و در تعداد آن نعمتها گرفت ، قوله : ( 1 ) * ( أَ لَمْ نَشْرَحْ ) * ، - إلى آخر السورة . و بنزديك ما اگر در فريضه خواند در يك ركعت ، اين هر دو به يك بار بايد خواندن ، و همچنين گفتند در : أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ ( 2 ) و : لإِيلافِ ( 3 ) ، و معنى آن است كه خداى تعالى سبيل تذكير نعمت ( 4 ) گفت :
* ( أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ ) * ، نه ما دل تو روشن كرديم ، [ و « شرح » روشن كردن ] ( 5 ) معنى باشد ، و « شرح » تنك كردن گوشت باشد ، و طباهه را ( 6 ) شريح و شريحه ( 7 ) گويند .
أبو القاسم بلخى گفت : معنى آيت آن است كه : رسول را دل : تنگ شده بود به مقاسات جنّ و انس . خداى [ 145 - ر ] تعالى به آيات و وعدهء فتحها دل او خوش گردانيد و روشن كرد . جبّائى گفت معنى آن است كه : با او الطافى كرد عند آن اختيار ايمان كرد و از معاصى امتناع كرد ، بيانه قوله : أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّه صَدْرَه لِلإِسْلامِ ( 8 ) ، و قوله : فَمَنْ يُرِدِ اللَّه أَنْ يَهْدِيَه يَشْرَحْ صَدْرَه لِلإِسْلامِ ( 9 ) ، و قوله حكاية عن موسى - عليه السلام : قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي ( 10 ) .
و مراد به « صدر » دل است براى آن صدر خواند آن را كه محلّ دل است و جاى اوست .
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : بقوله .
( 2 ) . سورهء فيل ( 105 ) آيهء 1 .
( 3 ) . سورهء قريش ( 106 ) آيهء 1 .
( 4 ) . اساس و ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد .
( 5 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 6 ) . اساس : ها ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 7 ) . كا : شرح و شرحه ، آد ، گا : شرح و شريحه .
( 8 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 22 .
( 9 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 125 .
( 10 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 25 .