و گفت : يا رسول اللَّه ، من مىخرم ( 1 ) آن درخت به درختى از تو در بهشت . گفت : چگونه فروشى و درخت تو را نيست ؟ گفت : ( 2 ) از او بخرّم . بيامد و انصارى را گفت : آن درخت به من فروش به خرماستانى كه مرا هست بر در مدينه . او بفروخت و درخت به عوض به او داد . او بيامد ، گفت : يا رسول اللَّه ! درخت مراست ، اكون از من بخر به درختى خرما در بهشت . پيغامبر - عليه السلام - گفت : خريدم ، و وقف كرد بر آن درويشان . خداى تعالى اين سورت فرستاد إلى قوله : * ( إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى ) * ( 3 ) ، يعنى سعى انصارى و ابو الدحداح . * ( فَأَمَّا مَنْ أَعْطى ) * ، إلى آخر الاية ، يعنى أبا الدحداح . * ( فَسَنُيَسِّرُه لِلْيُسْرى ) * ، يعنى و نهديه إلى الجنة و نوفقه لاعمال اهلها . * ( وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنى ) * ، يعنى انصارى . و بر اين قول بايد تا منافق بوده باشد ، لقوله : * ( وَكَذَّبَ بِالْحُسْنى ) * ، أى بالجنة و الثواب . * ( فَسَنُيَسِّرُه لِلْعُسْرى ) * ، أى نسوقه إلى النار . * ( وَما يُغْنِي عَنْه ) * [ 137 - پ ] * ( مالُه إِذا تَرَدَّى ) * ، أى مات إلى قوله : * ( لا يَصْلاها إِلَّا الأَشْقَى الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى ) * ، يعنى ذلك المنافق . * ( وَسَيُجَنَّبُهَا الأَتْقَى الَّذِي يُؤْتِي مالَه يَتَزَكَّى ) * ، يعنى ابا الدحداح .
* ( وَما لأَحَدٍ عِنْدَه ) * ، أى عند أبى الدحداح ، گفت : كسى را پيش او نعمتى نيست و بر او دست منّتى تا اين مكافات آن باشد .
* ( إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْه رَبِّه الأَعْلى ) * ( 4 ) ، استثناى منقطع است ، يعنى لكنه فعل ما فعله طلب ثواب ربّه الأعلى لكن آنچه كرد براى طلب ثواب خداى ( 5 ) . و نصب « ابتغاء » بر مفعول له باشد .
* ( وَلَسَوْفَ يَرْضى ) * ، و او راضى شود از خداى تعالى به قيامت چون به ثواب او برسد . رسول - عليه السلام - هر وقت به آن خرماستان ابو الدّاح بگذشتى ، گفتى :
عوض اين در بهشت به از اين خواهد بودن ابو الدّحداح را .
هامش
( 1 ) . اساس : من مىفروشم ، كه كلمهء « فروشم » با خطى متفاوت از متن آمده است ، با توجّه به آج تصحيح شد .
( 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها من .
( 3 ) . سورهء ليل ( 92 ) آيهء 4 .
( 4 ) . آج و ديگر نسخه بدلها اين .
( 5 ) . آج و ديگر نسخه بدلها كرد .