ايشان و ناقه بخشيده بود ، يك روز ايشان را بود و يك روز ناقه را .
آنگه حق تعالى گفت : ايشان اصغاء نكردند با قول صالح و او را باور نداشتند . * ( فَكَذَّبُوه ) * ، به دروغ داشتند او را ، يعنى صالح را و ناقه را پى بكردند . و اين عبارت باشد از نحر او براى آن كه شتر را چون بخواستندى كشتن ، اوّل پى بكردندى به شمشير .
* ( فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها ) * ، خداى تعالى ايشان را هلاك بر آورد ( 1 ) به گناهشان ، و آن كفر ايشان بود به صالح و كشتن ناقه . آنگه ( 2 ) در معنى « دمدم » خلاف كردند . بعضى گفتند : دمدم [ 134 - ر ] و دمر به يك معنى باشد . و گفتند معنى آن است كه : أطبق عليهم العذاب ، عذاب به سر ايشان فرو آورد چنان كه به همه برسيد ، من قولهم : [ ناقة ] ( 3 ) مدمومة ( 4 ) إذا كانت ملبسة بالشحم ( 5 ) . و گفتند :
دمدم عليهم ، أى غضب عليهم ، چه « دمدمه » ترديد الحال المكروهة باشد . و مؤرج گفت : دمدمه هلاك ( 6 ) استيصال باشد . و گفتند : دمدمة ، ادامت باشد ، يعنى ادام العذاب عليهم ، عذاب بر ايشان دايم كرد . * ( فَسَوَّاها ) * ، راست بكرد آن دمدمه و عذاب بر ايشان تا كس از آن بنجست . و گفتند : ضمير راجع است با مدينهء ايشان شهر بر ايشان راست كرد ، يعنى بيران كرد ( 7 ) بر ايشان كقوله : فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ ( 8 ) .
* ( وَلا يَخافُ عُقْباها ) * ، عبد اللَّه عبّاس و حسن ( 9 ) و قتاده و مجاهد گفتند :
خداى تعالى از تبعت و عاقبت آن عذاب نترسيد كه از آن مضرّتى يا لائمتى با او
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : هلاك كرد .
( 2 ) . كا ، آد ، گا : مفسّران .
( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 4 ) . اساس : فدمدمه ، آج ، آد ، گا : مدمومه ، با توجّه به كا تصحيح شد .
( 5 ) . آج : باللحم .
( 6 ) . آج و ديگر نسخه بدلها و .
( 7 ) . آج ، آد ، گا : ويران ، كا : بيرون .
( 8 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 26 .
( 9 ) . كا ، آد ، گا : حسن بصرى .