* ( النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ ) * ، مجرور است بر بدل ، و هو بدل الاشتمال كأنّه قال :
اصحاب النّار ذات الوقود ، خداوندان خندقها ، خداوندان آتش افروخته .
* ( إِذْ هُمْ عَلَيْها قُعُودٌ ) * ، آنگه كه ايشان نشسته بودند آن جا و ايشان گواه بودند و حاضر بودند بر آنچه ايشان مىكردند با مؤمنان ، مقاتل گفت : گواى ( 1 ) مىدادند بر مؤمنان به كفر .
آنگه گفت : * ( وَما نَقَمُوا مِنْهُمْ ) * ، اين كافران از مسلما [ نا ] ( 2 ) ن چه انكار كردند ، الَّا آن كه ايشان به خداى ايمان داشتند ، خدايى كه او عزيز است كه مذلَّت به او راه نيابد . و حميد و ستوده و پسنديده و مستحقّ حمد و شكر است آن خدايى كه ملك آسمان و زمين او راست و او بر همه چيزى گواه است ، و هيچ از او و از علم او فرو نشود و غايب نگردد .
* ( إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ) * ، گفت : آنان كه به فتنه آوردند مؤمنان را از مردان و زنان ، مفسّران گفتند : مراد به اين فتنه ، عذاب است و سوختن به آتش كه اصحاب اخدود كردند با مؤمنان ، * ( ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا ) * ، آنگه توبه نكنند ، ايشان را عذاب دوزخ باشد و عذاب آتش سوزنده ، بيانش قوله : يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ ، ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِه تَسْتَعْجِلُونَ ( 3 ) .
حذيفة ! بن اليمان روايت كرد از رسول - عليه السلام - كه او گفت : يا حذيفه ! در دوزخ شيرانند و سباع از آتش ، و سگانند از آتش ، و شمشيرهاست از آتش ، و كلَّابها ( 4 ) ست از آتش ، خداى تعالى [ 98 - پ ] فريشتگان را بفرستد تا به آن كلَّابها ( 5 ) اهل دوزخ را بركشند ، به آن شمشيرها پاره پاره كنند و بخورد آن سگان و سباع دهند . هر گه كه عضوى بخورند ، خداى تعالى دگر باره باز آفريند .
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : گواهى .
( 2 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 3 ) . سورهء ذاريات ( 51 ) آيهء 13 و 14 .
( 5 - 4 ) . آج : قلَّابها .