و جواب قسم محذوف است از كلام ، كأنّه قال : بحقّ هذه الأشياء لأجزين كلّ نفس بما كسبت ، گفت : به حقّ اين چيزها كه هر نفسى را به آنچه كرده باشد جزا دهم . بصريان گفتند : جواب قسم قوله : * ( إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى ) * ( 1 ) ، و اين بهتر است . و بعضى در كلام گفتند ( 2 ) : تقديم و تأخيرى هست ، و التّقدير : ( إن يوم ترجف الراجفة ، تتبعها الرادفة ، و النازعات غرقا ) .
آنگه بيان كرد كه اين جزا كى باشد ، گفت : * ( يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ ) * ، گفت : آن روز كه بجنباند جنباننده زمين را . گفتند : عند نفخ اوّل بود كه زمين مزلزل شود ، و زمين و هر چه بر زمين باشد متحرّك شود .
* ( تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ ) * ، از پى آن آيد آنچه پسر و باشد و رديف او و آن نفخ دوم باشد .
گفتند : ميان اين دو نفخ چهل سال باشد . قتاده گفت : اين دو صيحت است ، امّا اوّل ( 3 ) همه چيز را بميراند و امّا دؤم همه چيز را زنده كند به فرمان خداى - جلّ جلاله .
مجاهد گفت : « راجفه » زلزال زمين بود به وقت فنا ، و « رادفه » انشقاق آسمان باشد . عطا گفت : « راجفه » قيامت است و « رادفه » بعث و نشور . ابن زيد گفت : « راجفه » مرگ است و « رادفه » قيامت . و اصل « رجفة » حركتى باشد با آواز اضطراب ، و « رادفه » پس رو باشد و از اين جا رديف گويند آن را كه از پس ديگرى برنشيند .
أبىّ كعب روايت كرد كه : چون ربعى از شب برفتى ، رسول - عليه السلام - برخاستى و آواز دادى :
( يا ايها ( 4 ) الناس اذكروا الله اذكروا الله جاءت الراجفة تتبعها الرادفة جاء الموت بما فيه جاء الموت بما فيه [ 59 - ر ] )
، اى مردمان ذكر خداى
هامش
( 1 ) . سورهء نازعات ( 79 ) آيهء 26 .
( 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : گفتند در كلام .
( 3 ) . كا : اوّلين .
( 4 ) . اساس : يا أيّها / يا أيّها .