كه جانهاى مؤمنان در هوا مىبرند به مانند كسى كه سباحت كند . كلبي گفت :
جان مؤمنان از تن همچنان بيرون مىآرند كه كسى مرد سنا و كننده ( 1 ) را از آب به رفق بيرون مىآرد و ساعتى رها مىكند تا بياسايد . مجاهد گفت و ابو صالح :
فريشتگانند كه به شتاب فرود آيند از آسمان چنان كه اسپان چون به نشاط روند .
گفتند : مراد اسبان غازيانند كه در غزوات تاختن كنند ، يقال : فرس سابح إذا كان شديد الجرى . قال امرؤ القيس :
مسحّ إذا ما السابحات على الونى
أثرن الغبار بالكديد الموكل
قتاده گفت : مراد آفتاب و ماه و ستارگانند كه در فلك خود سنا و مىبرند ( 2 ) ، قال اللَّه تعالى : كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ( 3 ) ، مجاهد گفت و أبو روق و عطا : مراد كشتيهاست كه بر روى آب روند مثال مرد سنا و كن ( 4 ) .
* ( فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً ) * ، مجاهد گفت : مراد سوابق اعمال صالح است كه بندگان كنند . عبد اللَّه مسعود گفت : جانهاى مؤمنان است كه سابق مىشود به بهشت مىبرند .
عطا گفت : اسپانند كه مسابقت مىكنند و بر يك دگر سبق مىبرند . قتاده گفت :
ستارگانند كه بهرى بهرى را سبق مىبرند در رفتن .
* ( فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً ) * ، تدبير كنندگان كارها . مفسّران گفتند : مراد فريشتگانند .
عبد الرّحمن سابط ( 5 ) گفت : تدبير كار دنيا چهار فريشته مىكنند جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و ملك الموت .
امّا جبرئيل موكّل است بر بادها و لشكرها [ 58 - پ ] و ميكائيل موكّل است بر قطر ( 6 ) باران و نبات زمين . و امّا اسرافيل فرمان خداى به ايشان مىرساند .
و امّا ملك الموت موكّل است به قبض ارواح .
هامش
( 1 ) . كذا : در اساس ، آج و ديگر نسخه بدلها : شنا و كننده .
( 2 ) . آج : شنا و كنند ، كا : فلك خود مىروند .
( 3 ) . سورهء انبيا ( 21 ) آيهء 33 .
( 4 ) . آج : شناوگر ، كا : شنا و كن ، آد ، گا : شنا كننده .
( 5 ) . آد ، گا : عبد الرحمن بن ثابت .
( 6 ) . آج ، كا : قطره ، ديگر نسخه بدلها : قطرات .