أخفش گفت : مصدر است ، و فعال مصدر فاعل باشد . فرّاء گفت : جمع وفق ، و الوفق و اللَّفق واحد . ربيع گفت : جزاء حسب ( 1 ) أعمالهم . ضحّاك گفت :
على قدر اعمالهم . مقاتل گفت : چنان كه از شرك عظيمتر گناهى نيست ، از دوزخ عظيمتر عقوبتى ( 2 ) نيست .
* ( إِنَّهُمْ كانُوا لا يَرْجُونَ حِساباً ) * ، گفت : ايشان اميد حساب نمىدارند ، يعنى به حساب ايمان ندارند و اعتقاد نكردهاند براى آن كه اميد تبع داعى باشد . و گفتند :
اميد ( 3 ) به معنى خوف است ، يعنى از عذاب نمىترسند ، چنان كه گفت : ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّه وَقاراً ( 4 ) ، أى لا تخافون له عظمة .
* ( وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً ) * ، و دروغ ( 5 ) داشتند آيات ما را دروغ داشتنى . و تخفيف و تشديد لغت است . و گفتند : مصدر فعّل است ( 6 ) به معنى تكذيب است . فرّاء گفت : اين لغتى است يمانى ، يقال خرّقت القميص خرّاقا و خراقا ، و گفت :
اعرابيى را ديدم به منا ( 7 ) ، مرا گفت : الحلق أحب إليك أم القصار ، يعنى التقصير .
* ( وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناه كِتاباً ) * ، آنگه گفت : ما هر چيز ( 8 ) به شمار در آوردهايم به نوشتن ، نه آن كه او را حاجت باشد به آن ، و لكن براى آن تا بر تو مضبوط باشد .
و نصب او بر تمييز باشد ، كقوله : أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً ( 9 ) ، وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً ( 10 ) .
* ( فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً ) * ، گفت : بچشى ( 11 ) كه ما شما را نمىفزاييم الَّا عذاب . أبو بردة ( 12 ) الاسلمىّ گفت : رسول را پرسيدم از سخت تر آيتى بر اهل
هامش
( 1 ) . آج ، آد ، گا : بحسب .
( 2 ) . آج : عذابى .
( 3 ) . كا ، آد ، كا : گفتند جا اين جا .
( 4 ) . سورهء نوح ( 71 ) آيهء 13 .
( 5 ) . كا ، آد ، گا : و بدروغ .
( 6 ) . كا : ندارد .
( 7 ) . كا ، آد ، گا : منى / منا .
( 8 ) . كا ، آد ، گا : هر چيزى را .
( 9 ) . سورهء طلاق ( 65 ) آيهء 12 .
( 10 ) . سورهء ص ( 72 ) آيهء 24 .
( 11 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : بچشيد .
( 12 ) . كذا : در اساس ، آج ، و ديگر نسخه بدلها : أبو برزة الاسلمى .