عبد اللَّه عمر روايت كرد [ 51 - پ ] از رسول - عليه السلام - كه او گفت : هر كه به دوزخ شود تا احقاب بنگذرد هر حقبى هشتاد و اند سال ، هر سالى سيصد و شصت روز ، هر روزى هزار سال ( 1 ) تا اعتماد نكنى بر آن كه ما از دوزخ بيرون خواهيم آمدن . مجاهد گفت : احقاب ، چهل و سه حقب باشد هر حقبى هفتاد خريف ، هر خريفى هفتصد سال ، هر سالى سيصد و شصت روز ، هر روزى هزار سال .
حسن بصرى گفت : خداى تعالى هر چيزى را حدّى نهاد مگر مدّت احقاب ( 2 ) اهل دوزخ را كه گفت : * ( لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً ) * ، هر كه حقبى به سر آيد از پس ( 3 ) حقبى ديگر آيد . پس همچنين تا أبد الأبدين تفسير أحقاب به خلود و تأييد كرد ، آنگه گفت : چنين گفتهاند كه : ( 4 ) حقبى هفتاد هزار سال باشد هر روزى از او چند هزار سال . مقاتل بن حيّان گفت : حقب ، هفده هزار سال باشد ، و گفتند :
اين آيت منسوخ است بقوله : * ( فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً ) * ( 5 ) ، و اوليتر آن است كه نسخ نگويند براى آن كه تخصيص آيت كنند به كفّار جمع توان كردن ميان اين دو آيت از دو وجه : يكى بر تأويل حسن بصرى كه ( 6 ) : كلَّما مضى حقب تبعه حقب ، و دگر آن كه : * ( فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً ) * ، تا فايدهء تأييد ندهد ، انّما تزايد آلام ( 7 ) باشد . و بعضى دگر گفتند : * ( لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً ، لا يَذُوقُونَ فِيها بَرْداً وَلا شَراباً ) * ، أى في تلك الأحقاب ، اين جمله در جاى صفت أحقاب باشد ، يعنى أحقابي و مدّتى إلَّا حميم و غسّاق نچشند از آن پس ، احقاب ديگر باشد كه در او انواع عذاب .
چشند [ 52 - ر ] كه نه حميم و غسّاق باشد . او گفت : ( 8 ) آيت در حقّ فسّاق باشد ، ما در حقّ ايشان عذاب ابد نگوييم .
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها از دوزخ به در نيايد .
( 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : عذاب .
( 3 ) . آج او ، كا و ديگر نسخه بدلها آن .
( 4 ) . آج و ديگر نسخه بدلها هر .
( 5 ) . سورهء نبأ ( 78 ) آيهء 30 .
( 6 ) . آد ، كا گفت .
( 7 ) . كا : تزايد ايّام ، آد ، گا : تزايد الايّام .
( 8 ) . كذا : در اساس ، آج و ديگر نسخه بدلها : و اگر .