شما رسد ( 1 ) ، او تأسّف خورد و گويد : * ( لَوْ لا أَخَّرْتَنِي ) * ، أى هلَّا اخّرتني ، بار خدايا چرا مرا تأخير نكردى تا به وقتى نزديك . و بعضى گفتند : « لا » در « لو لا » صله است ، و تقدير آن است كه : لو اخّرتنى الى اجل قريب ، بار خدايا اگر مرا تأخير كردى به اجلى ( 2 ) نزديك . * ( فَأَصَّدَّقَ ) * ، تا من صدقه دادمى . و قول اوّل بهتر است لقوله :
* ( فَأَصَّدَّقَ ) * . و اين « فا » در جواب يكى از شش چيز فعل مضارع را به نصب كند به اضمار « ان » ، و اين جا استفهام است ، يعنى تا ] ( 3 ) من صدقه دادمى . * ( وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ ) * ، و از جملهء صالحان بودمى . گفتند مراد به صلاح ( 4 ) ايمان است ، براى آن كه آيت در منافقان ( 5 ) است ( 6 ) چون به در مرگ رسند تمنّاى زندگانى كنند و تأخير اجل براى ايمان . و بعضى ديگر گفتند : آيت در شأن مؤمنان است و مراد به صلاح حجّ است .
ضحّاك و عطيّه روايت كردند از عبد اللَّه عبّاس كه او گفت : هيچ كس نباشد كه او استطاعت دارد و حج نكند الَّا و چون به در مرگ رسد تمنّاى رجوع با دنيا كند . گفتند : اتّق اللَّه يا بن عبّاس كه اين معنى در حقّ كافران آمده است .
گفت : من به اين قرآن ( 7 ) بر شما خوانم ، آنگه اين آيت بخواند ( 8 ) - الى قوله :
* ( فَأَصَّدَّقَ ) * ، أى فأتصدّق .
* ( وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ ) * ، أى من الحجّاج تا من زكات دهم و حج كنم .
جملهء قرّاء « و أكن » خواندند به جزم ، مگر ابو عمرو كه او خواند : « و اكون »
هامش
( 1 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : آيد .
( 2 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : تا به وقتى .
( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 4 ) . اساس : صالح ، با توجّه به كا تصحيح شد .
( 5 ) . اساس : ايمان ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 6 ) . كا : آمد .
( 7 ) . آد ، گا : قرآنى .
( 8 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : برخواند .