است و معنى آن است الَّا ان يلم بالفاحشة و يهم بها و لا يفعلها ( 1 ) ثمّ يتوب عنها .
گفت الَّا آن كه همّت كند ( 2 ) به گناه و آن گناه نكند آنگه ( 3 ) توبه كند از آن و اين قول ابو هريره ( 4 ) و مجاهد و حسن و ابو صالح و روايت عطاست از عبد اللَّه عبّاس . و ابو هريره گفت كه رسول - عليه السلام - گفت :
ان تغفر اللَّهم تغفر جمّا
و اىّ عبد لك لا المّا
اين بيتى شعر ( 5 ) است اگر اين خبر درست باشد رسول - عليه السلام - بر وجهى گفته باشد كه موزون نباشد از تقديم و تأخير و « لا ( 6 ) المّ » گفته باشد بى الف قافيه ، چه ( 7 ) رسول - عليه السلام - از اين ( 8 ) اجتناب كردى و خداى تعالى او را از اين تنزيه كرد ، گفت : ما عَلَّمْناه الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَه ( 9 ) . و قوله : وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ ( 10 ) تا ايهام نيفگند ( 11 ) عرب را كه اين قرآن نظم و گفته و انداختهء اوست .
بعضى دگر گفتند اين استثناء منقطع [ است ] ( 12 ) التّقدير : لكن اللمم ، بر اين قول لمم از جملهء كباير و فواحش نباشد .
آنگه خلاف كردند در معنى او بعضى گفتند : مراد آن گناه است ( 13 ) كه در جاهليّت كردند كه خداى تعالى ايشان را به آن نخواهد گرفتن ( 14 ) . و گفتند ( 15 ) سبب نزول آيت آن بود كه مشركان مسلمانان را گفتند كه : شما تا بدى با ما ( 16 ) اين
هامش
( 1 ) . آد ، گا : و ان فعلها .
( 2 ) . آد ، گا : همّت بر گمارد .
( 3 ) . آد ، گا : و اگر كند .
( 4 ) . آد ، گا است .
( 5 ) . آد ، گا : منظوم .
( 6 ) . آج : الَّا .
( 7 ) . كا : و چون .
( 8 ) . آد ، كا ، گا : از شعر .
( 9 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 69 .
( 10 ) . سورهء حاقّه ( 69 ) آيهء 41 .
( 11 ) . آد ، گا : تا گمان نيفتد .
( 12 ) . اساس : ندارد ، از آج افزوده شد .
( 13 ) . آد ، كا ، گا : آن گناهاست آج : گاهان است .
( 14 ) . آد ، كا ، گا : گرفت .
( 15 ) . اساس : گفتن ، با توجه به آج و ضبط ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 16 ) . آج : يا بدى با ما آد : با ما بوديد گا : تا با ما بوديد .