بوض ( 1 ) ، نحو : حمر و صفر و سود و آن كس كه او گفت ضاز يضوز گفت اسم او ضوزى باشد ، على فعلى كشورى .
* ( إِنْ هِيَ ) * ، گفتندى ( 2 ) نيستند الَّا نامهايى كه بر او نهادهايد ( 3 ) شما و پدران شما ، * ( ما أَنْزَلَ اللَّه بِها مِنْ سُلْطانٍ ) * خداى تعالى به آن حجّتى فرو نفرستاد . * ( إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ ) * ، متابعت نمىكنند الَّا گمان را و از پى گمان مىشوند ( 4 ) . و ( ان ) ، در هر دو جاى به معنى « ما » ى نفى است . * ( وَما تَهْوَى الأَنْفُسُ ) * و آنچه هواى دل ايشان است يعنى از خداى و استحقاق عبادت بر اين بتان ( 5 ) جز نام نيست و آن نام شما نهاده ( 6 ) و پدران شما . آنگه بعضى به گمان و بعضى به هواى نفس بى حجّتى و بيّنتى و بصيرتى [ 78 - ر ] ايشان را مىپرستى ، * ( وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى ) * و به ايشان آمد از خداى تعالى هدى و بيان و ادلَّه بر آن كه ايشان خداى نيستند و ( 7 ) عبادت نشايد كرد ( 8 ) جز خداى را .
* ( أَمْ لِلإِنْسانِ ما تَمَنَّى ) * ، يعنى گمان مىبرند اين بت پرستان كه آنچه ايشان تمنّا كردهاند ايشان را خواهد بود و اين بتان شفيعانه ( 9 ) ايشان خواهند بود . و اين استفهام را معنى جحد است يعنى نخواهد بود ( 10 ) ايشان را كه اين تمنّا كردند ( 11 ) .
* ( فَلِلَّه الآخِرَةُ وَالأُولى ) * خداى راست دنيا و آخرت و آنچه خواهد [ بدهد ( 12 ) ] و آنچه خواهد منع كند نه به هوى ( 13 ) و مراد كافران ( 14 ) كه ايشان تمنّايى
هامش
( 1 ) . آج : بيض و بوض .
( 2 ) . آج : گفت .
( 3 ) . آد ، كا ، گا : بر نهادهايد .
( 4 ) . آد : مىروند گا : مىرويد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : اصنام .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : نهادهايد .
( 7 ) . آد ، گا ايشان را .
( 8 ) . كا : كردن .
( 9 ) . آد ، گا : شفيع .
( 10 ) . كا : بودن .
( 11 ) . آد ، گا : چنان كه آرزو مىكنند .
( 12 ) . اساس : ندارد ، از آج افزوده شد .
( 13 ) . اساس و آج ، اندكى مخدوش است و « نه به يهود » خوانده مىشود ، با توجه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 14 ) . آج و ديگر نسخه بدلها است .