عبد اللَّه عبّاس و قتاده گفتند : قسمة جائرة قسمتى است بظلم . مجاهد و مقاتل گفتند : قسمة عوجاء ( 1 ) قسمتى است كژ . حسن گفت : غير معتدلة ( 2 ) [ 77 - پ ] جز ( 3 ) عدل . ابن سيرين گفت : غير مستوية ناراست . ضحّاك گفت : ناقصة ، سفيان گفت : منقوصة ، و معنى ( 4 ) متقارب است . قوّاس [ و ] ( 5 ) بزّي روايت كرد [ ند ] ( 6 ) از ابن كثير « ضيرى » بالهمز ، و باقى قرّاء نا مهموز ( 7 ) . كسائي گفت : ضاز يضيز ضيزا ، و ضاز يضوز ، ضوزا ، و ضأز ( 8 ) يضأز ضأزا ( 9 ) اذا ظلم ( 10 ) و نقص ، قال ( 11 ) :
ضازت بنو اسد بحكمهم
اذ يجعلون الرأس كالذنب
و قال الاخر انشده الاخفش :
فان تنأ عنّا ( 12 ) ننتقصك و ان تغب
فسهمك مضئوز و انفك راغم
و وزن « ضيزى » فعلى است به ضم « فا » الَّا آن است كه مكسور است ( 13 ) براى آن كه در كلام عرب فعلى بكسر در صفات نيامده فعلى آمده ، نحو : حبلى و انثى و بشرى و عسرى ( 14 ) و نيز فعلى آمده ، چون : غضبى و سكرى و عطشى ، و فعلى به كسر « فاء » در اسماء آمده ، نحو : فرى و ذكريى ( 15 ) ، مؤرّج گفت : نخواست كه « ضاد » را مضموم كنند ، چه اگر چنين كردندى با « واو » شدى و كلمه من ذوات الياء است ، « ضاد » را مكسور بكردند چنان كه گفتند : بيض ، و الاصل :
هامش
( 1 ) . كا : عوج .
( 2 ) . آج : معتدل كا ، گا : معدله .
( 3 ) . آد ، كا ، گا به .
( 4 ) . آد ، كا ، گا : و معانى .
( 6 - 5 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 7 ) . آد ، گا : بى همز كا : به غعر همزه .
( 8 ) . كا : ضاءز .
( 9 ) . كا : يضاء ضيئزا .
( 10 ) . اساس ، آج : اظلم كا : أى اظلم ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 11 ) . آد ، كا ، گا الشّاعر .
( 12 ) . آد : تنازعنا .
( 13 ) . آد ، گا : كردند كا : نكردند .
( 14 ) . آد ، گا : پسرى و انثى عسرى كا : يسرى و عسرى .
( 15 ) . آد ، گا : ذكرى و ذفرى .