* ( لَقَدْ صَدَقَ اللَّه رَسُولَه الرُّؤْيا بِالْحَقِّ ) * ، رسول - عليه السلام - عامه ( 1 ) الحديبيه ، پيش از آن كه برفت ( 2 ) ، در خواب ديد كه در مسجد الحرام رفته است و او و اصحاب او ( 3 ) بهرى حلق كرده و بهرى تقصير كرده . اين خواب با اصحاب بگفت ، چون به حديبيه رفت و مشركان منع كردند و رسول بازگشت . جماعتى گفتند : يا رسول الله ! نه ما را گفتى كه من در خواب ديدم كه شما در مسجد الحرام شدى آمن ( 4 ) ، حلق كرده و تقصير كرده ؟ گفت : آرى و لكن نگفتم امسال . خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت : خداى تعالى راست گفت با رسولش آن خواب كه وى را نمود كه شما در مسجد الحرام شوى آمن ( 5 ) و براى آن * ( صَدَقَ ) * گفت كه ، رؤيا در معنى قول است ، و « صدق » متعدى است به دو مفعول ، يقال : صدقته القول . و اين « لام » فى قوله : لقد ، و فى قوله : لتدخلن ( 6 ) ، جواب دو قسم محذوف است . و التقدير : و الله لقد صدق الله رسوله الرؤيا بالحق ، و الله لتدخلن المسجد الحرام . ( 7 )
و قوله : * ( إِنْ شاءَ اللَّه ) * ، در او چند قول گفتند : يكى آن كه استثناى مشيت براى آن كرد كه از وقت رؤيا تا به وقت حصول مقتضى او ، ممكن بودى كه بسيارى مردم مرده بودندى و غايب شده ، تا آن بعض مستثنى باشد به مشيت . قولى ديگر آن است كه : اگر چه ظاهر كلام شرط است مراد [ 307 - پ ] شرط نيست ، چنان كه صيغت امر ( 8 ) بسيارى و مراد امر نباشد . و انما ( 9 ) مراد آن است كه : لتدخلن المسجد الحرام ، بمشية الله ( 10 ) .
قولى ديگر آن است كه : * ( إِنْ شاءَ اللَّه ) * ، براى توقيف الكلام عن النفوذ آورد ، چنان كه در كلام عرب مىرود و قرآن بر لغت ايشان است . و قولى ديگر آن است كه تا مردم متأدب شوند به ادب الله و اقتدا كنند ، چنان كه گفت :
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : عام .
( 2 ) . آج : پيش از آن كه به عام الحديبيه رفت .
( 3 ) . آج ، ما ، گا ، آد : و از اصحاب او .
( 5 - 4 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : ايمن .
( 6 ) . اساس ، « ليدخلن » كه با توجه به قرآن مجيد و نسخه بدلها تصحيح شد .
( 7 ) . گا ، آد ، افزوده : به خدا كه در مسجد الحرام رويد ، ان شاء الله ، اگر خدا خواهد ، اين كلمهاى است كه مستحب است چون كسى كارى خواهد كرد ، بگويد كه : فلان كار بكنم ، ان شاء إله تعالى ، و خداى تعالى مستحب است چون كسى كار خواهد كرد ، بگويد كه : فلان كار بكنم ، ان شاء الله تعالى ، و خداى تعالى گفت : * ( وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً . إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّه . . . ) * [ سورهء كهف ( 18 ) آيات 23 و 24 ] .
( 8 ) . ما ، افزوده : آيد ، لا : صيغهء امر آرند ، گا ، آد : صيغهء امر بسيار آيد .
( 9 ) . گا ، آد : اما .
( 10 ) . ما ، گا ، آد ، افزوده : و عونه ، لا : تعالى .