و در كلام اين تقديم و تأخير هست . آنگه ( 1 ) به شما رسد اثمى و حرجى از آن كشتن نا واجب ، اين قول ابن زيد است . محمد بن اسحاق گفت : معرة ، اى ، غرامة الدية . و بعضى ديگر گفتند : كفارة ، كقوله ( 2 ) : . . . فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ ، فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ( 3 ) . . . ، بر قاتل خطا ، بردهاى ( 4 ) باشد كه آزاد كند . چون حال بر اين جمله بود . و گفتند : مشركان عيب كنند كه ( 5 ) اينان اهل دين خود را مىكشند . و جواب لو لا محذوف است از كلام ، و التقدير ( 6 ) : لاذن لكم فى دخولها و لكنه حال بينكم و بينه .
* ( لِيُدْخِلَ اللَّه فِي رَحْمَتِه مَنْ يَشاءُ ) * ، و تا اين محذوفات تقدير نكنى كلام مستقيم نشود . و اصل معرة ، من العر باشد و هو الجرب ( 7 ) گفت ، خداى تعالى اين تأخير براى آن كرد تا در رحمت برد آن را كه خواهد . * ( لَوْ تَزَيَّلُوا ) * ، قيل : لو تميزوا . و اگر جدا بودندى مؤمنان از كافران در مكه ما كافران را عذابى سخت كردمانى . و گفتند ، قوله : * ( لَعَذَّبْنَا ) * ، جواب هر دو است . جواب لو لا و جواب لو [ 306 - پ ] قتاده گفت : در اين آيت خداى تعالى به بركت مومنان از كافران عذاب باز دارد به بركت مومنان ( 8 ) ، چنان كه براى مستضعفان مكه از مشركان عذاب باز داشت .
و از صادق ( 9 ) - عليه السلام - روايت كردند از پدرانش ، از امير المؤمنين ( 10 ) - عليهم السلام - كه او گفت : رسول را پرسيدم از اين آيت . گفت : معنى آن است كه : * ( لَوْ تَزَيَّلُوا ) * ، اگر آن كافران كه در معلوم چنان بود كه ايشان را فرزندان ، مسلمان خواهند ( 11 ) بودن ، اگر ايشان را از اصلاب پدران جدا شايستى ( 12 ) كردن ، ما كافران را عذاب كردمانى . و اين قول ( 13 ) قريب است لقوله تعالى : . . . وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً ( 14 ) .
* ( إِذْ جَعَلَ ) * ، عامل در ظرف لعذبنا است . گفت : چون كردند ، و آنگه كه كردند
هامش
( 1 ) . گا : تقدير آن كه .
( 2 ) . آج : قوله تعالى ، ما ، گا ، لا ، آد ، افزوده : تعالى .
( 3 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 92 .
( 4 ) . گا ، آد : كفارت قاتل خطا ، بردهاى باشد .
( 5 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : گويند .
( 6 ) . گا ، آد : تقدير آن كه .
( 7 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : الحرب ، گا ، و آد : آيه را پس از اين جملات آوردهاند .
( 8 ) . كذا در اساس ، آج ، ما ، گا ، لا ، آد : ندارد .
( 9 ) . آج : امام جعفر صادق .
( 10 ) . آج ، گا ، لا ، آد ، افزوده : على .
( 11 ) . آج ، آد : خواهد .
( 12 ) . گا ، آد : توانستى .
( 13 ) . گا ، آد ، افزوده : لطيف و .
( 14 ) . سورهء نوح ( 71 ) ، آيهء 27 .