* ( بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا ) * ، بل سبب آن است كه ايشان ندانند و فقيه نيند ( 1 ) جز اندكى از ايشان .
* ( قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ ) * ، بگو ( 2 ) كه مخلفان باز پس گذاشتگان را از اعراب ، * ( سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ ) * ، بگو كه شما را خواهند خواندن به قومى خداوندان شجاعتى و سختى سخت .
عبد اللَّه عباس و عطا ابى رباح و عطا خراسانى ( 3 ) و عبد الرحمن بن ابى ليلى و مجاهد گفتند : پارسياناند . كعب گفت : رومياناند . حسن گفت : پارس و روماند به يك جاى . عكرمه گفت : هوازناند . سعيد جبير گفت : هوازن و ثقيفاند . قتاده گفت : هوازن و غطفاناند روز حنين . زهرى و مقاتل گفتند : بنو حنيفهاند اهل يمامه - اصحاب مسيلمهء كذاب بودند .
رافع بن خديج ( 4 ) گفت : ما اين آيت مىخوانديم و ندانستيم كه كرا مىخواهد ، تا در عهد ابو بكر ما را به قتال ابو حنيفه ( 5 ) خواندند . * ( تُقاتِلُونَهُمْ ) * ، شما با ايشان قتال كنى يا ( 6 ) اسلام آرند . عامهء قرا خواندند : * ( أَوْ يُسْلِمُونَ ) * در محل رفع عطفا على يقاتلون . و در مصحف ابى هست : او يسلموا در محل نصب به معنى الى ان يسلموا ( 7 ) او الا ان يسلموا ، كقولهم : لالزمنك او تعطينى ( 8 ) حقى ، و كقول امرئ القيس :
او تموت ( 9 ) فتعذرا
* ( فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّه أَجْراً حَسَناً ) * ، گفت : اگر طاعت دارى و فرمان برى بدهد خداى شما را مزدى نيكو يعنى ثواب ابد . * ( وَإِنْ تَتَوَلَّوْا ) * ، و اگر برگردى و بىفرمانى كنى ، * ( كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ ) * ، چنان كه برگرديدى از پيش اين ، يعنى ، روز حديبيه ، عذاب كند شما را عذابى دردناك .
چون اين آيت فرود آمد اصحاب عاهات گفتند و معذوران : فما بالنا يا رسول اللَّه ! پس حال ما چيست ( 10 ) ؟ خداى تعالى اين آيت فرستاد :
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، لا : نهاند .
( 2 ) . آج ، گا ، لا ، آد : بگو اين ، ما : بگو اى .
( 3 ) . ما : خوراسانى .
( 4 ) . گا ، آد : جريح .
( 5 ) . كذا در اساس و آب ، آج ، ما ، گا ، لا ، آد : بنو حنيفه ، كه بر متن رجحان دارد .
( 6 ) . آج ، ما ، لا : تا .
( 7 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : يسلموا
( 8 ) . آج : تعطنى ، ما : تطيعنى .
( 9 ) . اساس : نموت ، به قياس با نسخهء آج ، تصحيح شد .
( 10 ) . آج ، ما ، افزوده : اى رسول خداى .