وحى به اسما و اعيان ايشان ، و لكن امارتى و علامتى كه تو ايشان را به آن بشناسى ، و آن ، لحن قول است ، و مراد به لحن قول ، لغز لغتى ( 1 ) است و زبانى كه ايشان با يكديگر گفتندى بر ( 2 ) مواضعاتى كه ايشان را بود .
عبد الله عباس گفت : لحن القول ، معناه . حسن گفت : فحواه . قرظي گفت :
مقصده و مغزاه . و اصل او ، عدول باشد كلام را از جهت خود و از آن طريق كه او را وضع كرده باشند . و لحن در اعراب هم از اين جاست ، براى آن كه ، ذهاب باشد از جهت صواب . و جمله آن است كه ، لحن بر دو ضرب است در استعمال ( 3 ) : يكى محمود و يكى مذموم . آن كه محمود است ، اين است كه كنايت باشد و تعريض كه ضد تصريح بود ، و منه
قوله - عليه السلام : فلعل احدهم ان يكون الحن بحجته
، اى ، اذهب بها فى جهات الاختلاف . و منه قول الشاعر [ 282 - پ ] :
و لقد وحيت لكم لكيما تفطنوا ( 4 )
و لحنت لحنا ليس بالمرتاب
و گفتند : اللحن ، الفطنة . و اين كه گفت : الحن بحجته ، اى افطن و اعرض عليها ( 5 ) . و وجه اول درست ( 6 ) است تا راجع بود با يك اصل . و قال مالك بن اسماء بن خارجة الفزارى :
و حديث الذه هو مما ( 7 )
ينعت الناعتون يوزن و زنا
منطق صايب و يلحن احيا
نا و خير الكلام ما كان لحنا
گفتند : يك روز خواهر اين شاعر - هند بنت اسماء - بنزديك حجاج سخن مىگفت ، و لحن مىگفت در سخن . حجاج گفت : چرا لحن مىگويى و تو زنى شريفى و در خانهء قيس ؟ گفت : نه برادرم مىگويد : و خير الكلام ما كان لحنا ؟
گفت : بر او محال مگوى كه او به اين لحن ، تعريض و كنايت خواست ، نه لحنى كه خلاف صواب باشد .
* ( وَاللَّه يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ ) * ، و خداى تعالى اعمال ايشان داند ، بر او پوشيده نيست تا به جزاى آن برسد ( 8 ) چنان كه بايد .
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : لغزى .
( 2 ) . آج ، ما : و
( 3 ) . آد : بر دو وجه در استعمال .
( 4 ) . آج ، ما : تقنطوا .
( 5 ) . ما : عليهما .
( 6 ) . آج ، گا ، لا ، آد : درستتر .
( 7 ) . ما : فيما ، گا : ما .
( 8 ) . آج : برسند ، گا ، آد : بدهد ، لا : برسى .