ينفطرن من الانفطار على زنة الانفعال و هو ( 1 ) مطاوع فطرته فانفطر [ 175 - پ ] ( 2 ) ، اى شققته فانشق . و ابن كثير و ابن عامر و حمزه و عاصم فى روايت حفص خواندند :
* ( تَكادُ السَّماواتُ ) * ، به تاى تأنيث ، ينفطرن به « نون » ، چنان كه گفتيم . نافع [ خواند ] ( 3 ) و كسائى : ( يكاد ) به « يا » ، * ( السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ ) * به « تا » بدل « نون » من التفطر و هو مطاوع فطر . يقال : فطرته فتفطر .
گفت : نزديك است كه آسمان بشكافد از بالاى ايشان از عظم و فظيعت كلمهء كفر كه مىگويند و شرك كه به خداى مىآرند و در حق او اثبات زن و فرزند مىكنند . و مثله قوله : تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْه وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا ، أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً ( 4 ) . و قوله : * ( مِنْ فَوْقِهِنَّ ) * ، يعنى هر آسمانى كه بالاى آسمانى ديگر است و چون آسمانهاى زيرين شكافته شود از كفر اهل زمين اولا و آخرا ( 5 ) ، كه آسمان دنيا شكافته شود ، چه او نزديكتر است به ايشان . وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ، و فرشتگان تسبيح مىكنند به حمد و شكر خداى ايشان و براى اهل زمين استغفار مىكنند و آمرزش مىخواهند از جملهء ( 6 ) مؤمنان ، بيانه قوله : * ( وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الأَرْضِ ) * ( 7 ) * ( أَلا إِنَّ اللَّه هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ) * . بعضى علما گفتند : حق تعالى افتتاح اين آيت به هيبت و عظمت كرد و ختم او به لطف و بشارت . گفت :
خداى تعالى آمرزنده و بخشاينده است .
آنگه گفت : * ( وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِه أَوْلِياءَ ) * گفت : آنان كه بدون خداى ، خداوندان و معبودان گيرند ، * ( اللَّه حَفِيظٌ عَلَيْهِمْ ) * ، خداى بر ايشان نگاهبان است ، اعمال ايشان مىداند و مىشناسد و بر ايشان مىشمارد تا جزا دهد ايشان را بر آن . تو كه محمدى ، و كيل ايشان نهاى ، انما بر تو بلاغ و اعذار و انذار است .
پس ( 8 ) گفت : * ( وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ) * ، همچنين وحى كرديم و بفرستاديم به تو قرآنى عربى ، به لغت عرب ، * ( لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى ) * ، تا بترسانى مكه را ، يعنى ، اهل مكه را ، على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه ، كقوله : وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ ( 9 ) . . .
هامش
( 1 ) . آج ، ما : هى .
( 2 ) . اساس : افتادگى دارد ، از آج ، افزوده شد .
( 3 ) . آج : ندارد ، از لا ، افزوده شد .
( 4 ) . سورهء مريم ( 19 ) آيات 90 و 91 .
( 5 ) . ما ، گا ، آد : اولى و اخرى .
( 6 ) . گا ، آد : جهت .
( 7 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، و يستغفرون للذين آمنوا ، كه با توجه به قرآن مجيد تصحيح شد .
( 8 ) . گا ، لا ، آد : و بس .
( 9 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 82 .