و معنى او « ليس » باشد [ 89 - ر ] ، آنگه در * ( حِينَ ) * و حركت فتحهء او دو وجه باشد : امّا « لا » نفى جنس را باشد و تا زيادت ، فهو بمنزلة قولك : لا رجل فى الدّار ( 1 ) ، بر اين قول مبنى باشد . و امّا * ( لاتَ ) * ، به يك جاى به منزلت ليس باشد ، و * ( حِينَ ) * منصوب باشد بر خبر او ، و التّقدير : ليس هذا الحين حين مناص . و آنگه در وقف او خلاف كردند : بيشتر نحويّان وقف بر تا كردند قياسا على نظايره من ثمّت و ربّت ، و كسائى وقف بر « ها » كرد ، گفت : لاه . و بعضى دگر نحويّان گفتند :
« لاى نفى » است بر ( 2 ) قاعدهء خود و « تا » زيادت كردند در اوّل * ( حِينَ ) * ( 3 ) . چنان كه « تا » زيادت كردند در الان ، فقالوا : اتلان ( 4 ) ، و منه حديث ابن عمر :
عبد اللَّه عمر را كسى پرسيد از حديث عثمان . او طرفى از فضايل او بگفت ، آنگه گفت : اذهب اتلان ( 5 ) الى اصحابك ، اراد الان ، و قال الشّاعر : ( 6 )
نوّلى قبل يوم بين جمانا
و صلينا كما زعمت تلانا ( 7 )
اراد ، الان . ابو عبيد ( 8 ) چنين گفت كه : من قصد كردم در ( 9 ) مصحف عثمان بديدم « تحين » موصول نوشته ( 10 ) بود . و بصريّان برآنند كه ، مفصول بايد نوشتن ( 11 ) ، چه « تا » ، زيادت بر « لا » است تأكيد را . و قوله : * ( مَناصٍ ) * ، اى متأخّر من النّوص و هو التّأخّر ( 12 ) ، و البوص ( 13 ) ، التّقدم ، يقال : ناص اذا تأخّر و باص ( 14 ) اذا تقدّم . قال امرؤ القيس قد جمعهما في بيت ( 15 ) :
امن ذكر ليلى اذ نأتك ( 16 ) تنوص
فتقصر ( 17 ) عنها خطوة و تبوص
هامش
( 1 ) - دا ، افزوده : واو .
( 2 ) - دا : و بر .
( 3 ) - دا ، آج ، لب : « تا » در اوّل حين زيادت كردند ، كقول بن وجزة السّعدى :العاطفون تحين ما من عاطف
و المطعمون زمان ما من مطعم( 4 ) - دا : تلان .
( 5 ) - دا : بهاتلان ، آج ، لب : بها اتلان .
( 6 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : شعر .
( 7 ) - لب : تلانها .
( 8 ) - دا : ابو عبيده .
( 9 ) - دا ، آج ، لب : و در .
( 10 ) - دا : نبشته .
( 11 ) - دا : نبشتن .
( 12 ) - آج ، لب : يتأخّر .
( 13 ) - اساس : البواص ، به قياس با نسخهء دا ، تصحيح شد .
( 14 ) - دا : ناص .
( 15 ) - دا ، افزوده : شعر .
( 16 ) - آج ، لب : بأتك .
( 17 ) - لب : فيقصر .